1911: Και εγένετο «Μακεδονία»...

- Newsroom

Του Βασίλη Κεχαγιά

«Εμπρός» και «Νέα Αλήθεια» ήταν οι δύο εφημερίδες από τις οποίες λάμβανε ενημέρωση ο ελληνόφωνος πληθυσμός της Θεσσαλονίκης. Στις 10 Ιουλίου του 1911 η «Μακεδονία» ήρθε να προστεθεί στην παρέα, με τον Κωνσταντίνο Βελλίδη, τον ιδρυτή της να έχει διακριθεί ως κειμενογράφος με εθνική συνείδηση, στις στήλες της «Νέας Αλήθειας», εφημερίδα του ευπατρίδη δασκάλου, από το Βογατσικό, είχε πρωτοκυκλοφορήσει στις 11 Ιουνίου του 1903. Στην αρχή τριεβδομαδιαία, κυκλοφορούσε κάθε Τρίτη, Πέμπτη και Σάββατο. Στα χρόνια του Μακεδονικού αγώνα ο Κούσκουρας αποφάσισε, με τη συνεπικουρία του επίσης δασκάλου, Γιάννη Μπήτου, να περισώσει τον τίτλο και να μην τον αφήσει να πέσει σε αλλοεθνή χέρια, ενδεχόμενο γεγονός αρνητικού συμβολισμού. Κάτοχος του τίτλου «Αλήθεια» ο Σ. Μορατόρης, έκδοση που διακόπηκε μετά από παρέμβαση των τουρκικών αρχών, λόγω του έντονου πατριωτισμού της εφημερίδας.

Η περιοχή της Δυτικής Μακεδονίας υπήρξε ιδιαιτέρως ευγονική, όσον αφορά στη γέννηση ανθρώπων-πρωτοπόρων του Τύπου. Παρά το γεγονός ότι η πρώτη εφημερίδα της Θεσσαλονίκης, η «Ελ Λουνάρ» του Γιουδά Νεχαμά ήταν προφανώς εβραϊκή, με πρώτη εμφάνιση του 1865, ο ελληνόφωνος πληθυσμός ενημερωνόταν από την «Εφημερίδα», των εκ Σιατίστης αδελφών Γεωργίου και Πούμπλιου Μαρκίδων-Πούλιου. Επρόκειτο για μία εξόχως ελληνοκεντρική έκδοση, με σκοπό να τονώσει το εθνικό φρόνημα της Μακεδονίας, ακόμη και απέναντι στις μετριοπαθείς φωνές, των εφημερίδων της ελεύθερης Ελλάδας.

Το 1875 κυκλοφόρησε η πρώτη ελληνική εφημερίδα στη Θεσσαλονίκη, ενώ γενάρχης του ελληνόφωνου Τύπου στην πόλη θεωρείται ο Σοφοκλής Γκαρμπολάς, επίσης από την Δυτική Μακεδονία, με τον «Ερμή» να κυκλοφορεί το 1881. Τρισεβδομαδιαίος αρχικώς, ημερήσιος αργότερα, Διευκρίνιζε εξ αρχής, έστω εμμέσως, την αποστολή του, γράφοντας: «Η εν Θεσσαλονίκη Γραικική Κοινότης (σ.σ.: τότε δεν επιτρεπόταν από τους Οθωμανούς η αναφορά σε ελληνική κοινότητα) συνέστησε προ πολλού σχολεία παντός βαθμού διακρινόμενα μεταξύ των και αλλαχού της Τουρκίας ανιδρυμένων. Συνέστησε σύλλογον (σ.σ.: Φιλεκπαιδευτικό, όπως τον ονόμασαν τότε), κύριον σκοπόν έχοντα την διάδοσιν των γραμμάτων στα ενδότερα της Μακεδονίας και εν γένει παν καλόν μετά ζήλου επεδίωξε πάντοτε».

Με την ίδια φιλοσοφία ανέλαβαν οι Κούσκορας-Μπήτρος τη δική τους εφημερίδα, αναβαπτίζοντάς την σε «Νέα Αλήθεια», έχοντας ως σκοπό την επανάσταση στην Μακεδονία. Κεντρικός πολιτικός αρθρογράφος της υπήρξε ο Θεόδωρος Ράμμος και περιοδεύων αντιπρόσωπός της ο Κωνσταντίνος Βελλίδης, εκδότης της «Μακεδονίας» από τις 10 Ιουλίου 1911.

Ο ΙΣΤΟΡΙΚΟΣ

Το πρώτο φύλλο της εφημερίδας του Κωνσταντίνου Βελλίδη υπήρξε απαρχή μιας νέας εποχής για τον Τύπο της Θεσσαλονίκης, όχι μόνο για τον πατριωτισμό της, αλλά και για την εξαιρετική ενημερότητά της, κάτι που διατήρησε σε όλα τα χρόνια που ακολούθησαν την έκδοσή της. Χαρακτηριστικότερες στιγμές της άμεσης ενημέρωσής της ήταν το φύλλο της 6ης Μαρτίου του 1913, με πλήρες ρεπορτάζ της δολοφονίας του βασιλιά Γεώργιου Β’, της προηγούμενης ημέρας και αυτό της 18ης Ιουνίου 1913, με περιγραφή των εκκαθαριστικών εκκαθαρίσεων του ελληνικού στρατού στην Θεσσαλονίκη, εκκίνηση του Β’ Βαλκανικού πολέμου την προτεραία. Αρχισυντάκτης της ήταν ο Γρηγόριος Ωρολογάε και η πρώτη σελίδα της περιείχε άρθρα, χρονογραφήματα, μελέτες και ανταποκρίσεις από την Ελλάδα και το εξωτερικό. Στη δεύτερη και την τρίτη σελίδα περιείχε εσωτερικές ειδήσεις και τηλεγραφήματα από το εξωτερικό, ενώ η τέταρτη σελίδα προοριζόταν αποκλειστικά για διαφημίσεις.

Μεταξύ των έγκριτων αρθρογράφων της ξεχώριζε ο Βασίλης Μεσσολογγίτης, ο οποίος διαδραμάτισε κυρίαρχο ρόλο στην εξέλιξη του Τύπου της Θεσσαλονίκης. Στα πρώτα φύλλα συναντούμε χρονογραφήματα με την υπογραφή του Αύγουστου Θεολογίτη, μαχητικά, με ένθερμη υποδοχή από τους αναγνώστες. Ο κειμενογράφος τους διετέλεσε αργότερα υπουργός Βορείου Ελλάδος, αποσπώντας δικαίως το χαρακτηρισμό Νέστωρ της πολιτικής.

Τα γραφεία της «Μακεδονίας», όπως και της «Νέας Αλήθειας» βρίσκονταν στον Φραγκομαχαλά, στην ενορία του Αγίου Μηνά, εκεί όπου περίπου τα συναντάει κάποιος και σήμερα. Στην πρώτη σελίδα αναγράφεται ως έδρα η οδός Τοπχανέ, στη σημερινή οδό Τύπου, παραπλεύρως των γραφείων της Ρεζή. Εκεί βρίσκονταν και το τυπογραφείο, από όπου ξεπετάχθηκε το πρώτο φύλλο της εφημερίδας, με το κύριο άρθρο του να τιτλογραφείται «Η επαίτειος». Αναφερόταν, με χαιρετισμό, στη συμπλήρωση τριών ετών από την καθιέρωση του τουρκικού συντάγματος, κάτι που έδινε ελπίδες πλέον φιλελεύθερης διακυβέρνησης, προς οφέλειαν τόσο του μουσουλμανικού πληθυσμού της πόλης, όσο και των άλλων εθνοτήτων. Άλλο άρθρο της εφημερίδας ξεκινούσε με τη φράση «Αρχόμενοι σήμερον της εκδόσεως της ‘Μακεδονίας’...», εξηγούσε του σκοπούς της συγκεκριμένης κίνησης. Ήταν το κλασικό «Διατί εκδιδόμεθα», με αφορμή για αναφορές ακόμη και στον κρίσιμο ρόλο των εφημερίδων, στο νέο κόσμο, ο οποίος ανέτειλε. Και οι τρεις εφημερίδες με παρουσία τη στιγμή της απελευθέρωσης της Θεσσαλονίκης τήρησαν με συνέπεια τις αρχές τους, με το «Εμπρός» του Αντώνη Οικονομίδη να διακόπτει την έκδοσή της στα 1913, λόγω ανυπέρβλητων οικονομικών δυσκολιών.

Ο ΑΥΤΟΠΤΗΣ ΜΑΡΤΥΣ

Ιστορικό έχει παραμείνει το πρωτοσέλιδο της «Μακεδονίας», την ημέρα της απελευθέρωσης της Θεσσαλονίκης το 1912. Το κύριο άρθρο της εφημερίδας χαιρέτιζε το γεγονός, γράφοντας:

«Το τρόπαιον το οποίον έστησε ο Ελληνικός Στρατός δια της καταλήψεως της Θεσσαλονίκης, η απελευθέρωσις της Μακεδονίας, μας επιτρέπει να επαναρχίσωμεν εκδίδοντες την ‘Μακεδονίαν’, ελευθέραν πλέον και αυτήν. Η εφημερίς αυτή η οποία εξέπληξε τους πάντας δια την απίστευτόν της παρρησίαν μετά της οποίας λάβρεως επετίθετο κατά της τουρκικής κτηνωδίας, υπήρξεν ο στόχος της κτηνωδίας ταύτης.

Κατά τους τελευταίους μήνας δις κατεδιώχθη υπό των τουρκικών αρχών και δις επαύθη. Το πρώτον όταν διεκήρυττεν υπό των στηλών της ότι η ελληνικωτάτη Ήπειρος ουδέποτε θα γίνει αλβανική, παρ’ όλην την λυσσώδην αγριότητα μεθ’ ης οι Αλβανοί, μεθυσθέντες εκ της ευκόλου επιτυχίας ην έσχον κατά την τελευταίαν των επανάστασιν κατά της τουρκικής σαπίλας, επεδίωκαν δια πυρός και σιδήρου την αλβανοποίησιν της χώρας μας εκείνης. Το δεύτερον όταν, προ ολίγων ημερών, ύψωνεν την διάτορον φωνήν της δια τον τουφεκισμόν, την δολοφονίαν, δηλαδή, τεσσάρων 16ετών Ελλήνων εν Αικατερίνη, υπό του τουρκικόν στρατόν.

Και τώρα με χαρά, την οποίαν δικαιολογεί το συναίσθημα της ευόρκου εκπληρώσεως της αποστολής της υπό την Τουρκοκρατίαν, η ‘Μακεδονία’ αρχίζει την νέαν της περίοδον έχουσα την πεποίθησιν ότι όπως τότε ούτω και τώρα θα καταστή το ευαγγέλιον παντός Ελληνος».

Η «Μακεδονία» σύμβολο ελευθερίας

Στην υπερεκατονταετή πορεία της εφημερίδας, δύο φορές υπήρξε διακοπή της κυκλοφορίας της, μετά από σχετική απαγόρευση των οθωμανικών ή των αρχών κατοχής. Από την αρχή της κυκλοφορίας της, η «Μακεδονία» ασκούσε έλεγχο στις τουρκικές αρχές, για παραλείψεις, αυθαιρεσίες και υπερβάσεις. Συγχρόνως με την κριτική στάση της επεδείκνυε έντονο πατριωτισμό, δηλώνοντας ουσιαστικά την επιθυμία σύνδεσης της Μακεδονίας με την υπόλοιπη ελεύθερη Ελλάδα και καταφερόμενη έντονα εναντίον των Βούλγαρων κομιτατζήδων. Για το λόγο τούτο, ο Κωνσταντίνος Βελλίδης συχνα-πυκνά διαβιούσε στις κρητικές φυλακές, χωρίς να εγκαταλείπει την επαναστατική του γραμμή. Αποτέλεσμα της στάσης αυτής ήταν να μπει λουκέτο στην εφημερίδα στις 5 Αυγούστου του 1912, δύο μήνες πριν την έναρξη του πρώτου Παγκόσμιου πολέμου. Τότε ο ακατάβλητος Βελλίδης καμουφλάρισε την έκδοση του υπό τον τίτλο «Παμμακεδονική», η οποία κυκλοφόρησε από τις 19 Αυγούστου ως τις 4 Οκτωβρίου του 1912, οπότε και άρχισε η σύγκρουση με τους Τούρκους. Εκτός αυτού, παύση έκδοσης διατάχθηκε και για τη «Νέα Αλήθεια» και για το «Εμπρός».

Με την είσοδο των Γερμανών στη Θεσσαλονίκη, η πρώτη τους διαταγή (η δεύτερη παράγραφος) αφορούσε στο κλείσιμο της εφημερίδας του Βελλίδη, ονομαστικά, ξεχωρίζοντάς την από τις γενικές απαγορεύσεις. Το κενό που δημιουργήθηκε άφησε, γενικότερα, τον Τύπο της πόλης βαριά τραυματισμένο και ανοργάνωτο, με τις εγκαταστάσεις μισοκατεστραμμένες. Αποκόπηκε η ειδησεογραφία, η προερχόμενη από την πρωτεύουσα, καταλείποντάς την στα ελάχιστα ραδιόφωνα και σε παράνομες εκπομπές. Ούτε αυτοκίνητα, ούτε εφημεριδοπώλες, ούτε τίποτα. Μόνον η γερμανικής διεύθυνσης «Νέα Ευρώπη» κυκλοφορούσε, προπαγανδίζοντας τα αφεντικά της, με ταυτόχρονη παράνομη κυκλοφορία της «Λαϊκής Φωνής» και της «Ελευθερίας», όργανα του ΚΚΕ και του ΕΑΜ, αντιστοίχως.

Στις 28 Μαρτίου 1945 εκδόθηκε πάλι η «Μακεδονία», αφού αποκαταστάθηκαν οι κτιριακές βλάβες στις εγκαταστάσεις της οδού Τσιμισκή. Τις είχαν κατασχέσει οι Γερμανοί και τις χρησιμοποιούσαν για να εκδώσουν εκεί τη γερμανόγλωσση στρατιωτική εφημερίδα τους. Οργανώθηκε από πλευράς προσωπικού και λίγο μετά, με διευθυντή τον Γιάννη Ιωαννίδη επιβλήθηκε στον χώρο της Βόρειας Ελλάδας, υποστηρίζοντας αρχικά το Κόμμα των Φιλελευθέρων. Το 1953, χωρίς πολλές τυμπανοκρουσίες, εισήγαγε το μονοτονικό, για να δει τις πωλήσεις της να μειώνονται αισθητά στα χρόνια της δικτατορίας.

Ημερολόγιο καταστρώματος

1865

Κυκλοφορεί στη Θεσσαλονίκη η πρώτη εφημερίδα, με νέα της εβραϊκής κοινότητας. Ιδιοκτήτης ο Γιουδά Νεχαμά και τίτλος «Ελ Λουνάρ» («Το Φεγγάρι»)

1875

Κυκλοφορεί η πρώτη ελληνική εφημερίδα στη Θεσσαλονίκη και η δεύτερη εβραϊκή

1881

Κυκλοφορεί ο «Ερμής» του Σοφοκλή

Γκαρμπολά

Μετωνυμία της εφημερίδας σε «Φάρος της

Θεσσαλονίκης», λόγω επέμβασης της λογοκρισίας

1903

Πρώτη εμφάνιση της εφημερίδας «Αλήθεια»

1906

Επανακυκλοφορία της «Αλήθειας», υπό τον Ιωάννη Κούσκουρα, με τον τίτλο «Νέα Αλήθεια»

1911

Ιούλιος 10

Πρώτο φύλλο της «Μακεδονίας» του Κωνσταντίνου Βελλίδη

1912

Αύγουστος 5

Ο σουλτάνος απαγορεύει την κυκλοφορία της «Μακεδονίας»

Αύγουστος 11

Μετονομασία της εφημερίδας του Βελλίδη σε «Παμμακεδονική»

Οκτώβριος 4

Επανακυκλοφορία της «Μακεδονίας»

*Δημοσιεύθηκε στη "ΜτΚ" στις 10.07.2022