30 Οκτωβρίου 1944, η ημέρα που η πόλη ανέπνευσε ξανά ελεύθερη. Γραφεί ο Θεοδόσης Τσιρώνης

- Newsroom

Γράφει ο Θεοδόσης Τσιρώνης, ιστορικός

Η 30ή Οκτωβρίου 1944 αποτελεί από τις πλέον καθοριστικές ημερομηνίες στη νεότερη ιστορία της Θεσσαλονίκης. Ήταν η ημέρα που η πόλη ανέπνευσε ξανά ελεύθερη, έπειτα από τριάμισι χρόνια σκληρής γερμανικής Κατοχής. Η απελευθέρωσή της δεν υπήρξε ένα μεμονωμένο γεγονός, αλλά η κατάληξη μίας σειράς παρασκηνιακών και στρατιωτικών διεργασιών και σηματοδότησε και την αφετηρία μίας νέας, ελπιδοφόρας, αλλά και ταραγμένης περιόδου.

Η Θεσσαλονίκη αποτελούσε κρίσιμο συγκοινωνιακό κόμβο για τη σύμπτυξη των γερμανικών στρατιωτικών δυνάμεων προς τα βόρεια. Τις τελευταίες εβδομάδες του Οκτωβρίου, η ατμόσφαιρα στην πόλη ήταν έκρυθμη. Η γερμανική διοίκηση σχεδίαζε την ανατίναξη ζωτικών υποδομών της πόλης πριν την αναχώρησή της: Του εργοστασίου ηλεκτρισμού, των εγκαταστάσεων υδρεύσεως, των μύλων Αλλατίνη και των αποβαθρών του λιμανιού. Τις πρώτες πρωινές ώρες της 30ής Οκτωβρίου 1944, οι τελευταίες γερμανικές μονάδες άρχισαν να εγκαταλείπουν την πόλη.

Χάρη στην άμεση επέμβαση των δυνάμεων του ΕΛΑΣ και του εφεδρικού ΕΛΑΣ της πόλης, αποτράπηκε η ολοκληρωτική καταστροφή των υποδομών, εξέλιξη καθοριστική για τη μετέπειτα επιβίωση των κατοίκων. Από το μεσημέρι της ίδιας ημέρας, οι δυνάμεις της 11ης Μεραρχίας του ΕΛΑΣ, υπό τη στρατιωτική διοίκηση των Ευριπίδη Μπακιρτζή και Μάρκου Βαφειάδη, άρχισαν να εισέρχονται στην πόλη από την περιοχή της Νεάπολης και της Λαχαναγοράς. Ο διοικητής της Ομάδας Μεραρχιών Μακεδονίας, Μάρκος Βαφειάδης έστειλε το εξής ιστορικό τηλεγράφημα: «Τμήματά μας εισήλθαν Θεσσαλονίκη σήμερον 3ην μετά μεσημβρία, στοπ, λαός Θεσσαλονίκης έξαλλος από ενθουσιασμό διατρέχει οδούς πόλεως εναγκαλιζόμενος αντάρτες, στοπ, εργοστάσια ηλεκτρισμού και μύλος Αλατίνι κατόπιν επεμβάσεως Ε.Λ.Α.Σ., διεσώθηκαν, στοπ. Εστία εθνοπροδοτών ΧΑΝ παρέδωσε βαρύ οπλισμό, στοπ. Θα αναγκαστεί εις παράδοσιν, στοπ. Τμήματά μας προσανατολίζονται προς δυτικόν τμήμα πόλεως για χτυπήματα, στοπ. Επαφή με τμήματα 50ου και 30ου Συνταγμάτων που δράνε κοιλάδα Αξιού δεν έχουμε, στοπ. Γνώμη μας Μπακιρτζής με επιτελείο ομάδας και κρυπτογραφικό τμήμα φθάσει εις Θεσσαλονίκην, στοπ. Παρόν τηλεγράφημα παρακαλώ δοθεί ΠΓ του ΚΚΕ, στοπ. Αναμένω, στοπ. Μάρκος. 30.10.44».

Εκείνες τις ιστορικές στιγμές, ο καπετάνιος του 2ου Εφεδρικού Συντάγματος του ΕΛΑΣ Θεσσαλονίκης, Στρατής Αναστασιάδης ήταν εκείνος που κατέβασε τη χιτλερική σημαία από τον Λευκό Πύργο και ύψωσε τη γαλανόλευκη. Η ανταπόκριση του λαού της Θεσσαλονίκης στις εξελίξεις μετατράπηκε άμεσα σε ένα πανδαιμόνιο ενθουσιασμού. Χιλιάδες πολίτες κατέκλυσαν τη λεωφόρο Νίκης, την πλατεία Αριστοτέλους, την πλατεία Αγίας Σοφίας και την Εγνατία. Το κλίμα της ημέρας μεταφέρει παραστατικά ο Γιώργος Ιωάννου: «Πλημμύρισαν δρόμοι, πλατείες πανζουρλισμός. Φιλιόμασταν, αγκαλιαζόμασταν, χαϊδευόμασταν, δεν ξέραμε τι λέμε από την ταραχή μας. Λέγαμε ‘Χριστός Ανέστη’, λέγαμε ‘Ελευθερία’ ‘Ποτέ ξανά’. Σάμπως να ’ταν στο χέρι μας. Αλλά έτσι νομίζεις σε τέτοιες στιγμές».

Η απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης, στις 30 Οκτωβρίου, ευτυχώς δεν σημαδεύτηκε από εμφύλιες συγκρούσεις και αιματοχυσίες. Τη διοίκηση της πόλης ανέλαβε η Προσωρινή Δημοτική Επιτροπή, τα μέλη της οποίας εκλέχτηκαν δια βοής από εκπροσώπους επαγγελματικών και επιστημονικών οργανώσεων. Πρόεδρός της ανέλαβε ο ιατρός και πρώην βουλευτής Λεωνίδας Καραμαούνας. Το έργο της, που διήρκησε μέχρι τις 17 Ιανουαρίου 1945, ήταν επαχθές, καθώς έπρεπε να αντιμετωπίσει σοβαρά οικονομικά ζητήματα, ελλείψεις σε τρόφιμα, φάρμακα, καύσιμα και πρώτες ύλες. Η κατάσταση επιδεινώθηκε τους επόμενους μήνες εξαιτίας των Δεκεμβριανών στην Αθήνα.

Η διαμάχη των μνημείων και της μνήμης

Τα μνημεία που σχετίζονται με την απελευθέρωση της 30ής Οκτωβρίου 1944 αποτέλεσαν αντικείμενο συγκρουσιακής ερμηνείας των γεγονότων της περιόδου εκείνης, ξεκινώντας από το «Κενοτάφιο των Ηρώων του Εθνικοαπελευθερωτικού Αγώνα», στο οποίο τις πρώτες ημέρες του Νοεμβρίου 1944 πραγματοποιήθηκε μία ογκώδης συγκέντρωση για να τιμηθούν οι εκτελεσμένοι από τους κατακτητές την περίοδο της Κατοχής. Η καταστροφή του, τον Φεβρουάριο του 1945, μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας σηματοδότησε και σε επίπεδο συμβολισμών το οριστικό τέλος της ΕΑΜικής κυριαρχίας στην πόλη της Θεσσαλονίκης και την επικράτηση του αντίπαλου ιδεολογικού στρατοπέδου.

Η επιβίωση της μνήμης εκείνης της ιστορικής ημέρας, που είχε εορταστεί με ενθουσιώδεις πανηγυρισμούς από χιλιάδες Θεσσαλονικείς, πέρασε από τις συμπληγάδες των μετεμφυλιακών και ψυχροπολεμικών δεκαετιών που ακολούθησαν, καθώς η απελευθέρωση της πόλης και ο τερματισμός της ξενικής Κατοχής ήταν γεγονότα συνδεδεμένα με την αντιστασιακή δράση του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ.

Τα πρώτα δειλά, αλλά ταυτόχρονα θαρραλέα βήματα των αυτοδιοικητικών Αρχών της Θεσσαλονίκης, έγιναν από τη Μεταπολίτευση και μετά, προς την κατεύθυνση της ανάσυρσης από τη λησμονιά της Απελευθέρωσης του 1944, που έχει χαρακτηριστεί και ως «άγνωστη», «ξεχασμένη», «απαγορευμένη», «παραπεταμένη»· η επόμενη καθοριστική πρωτοβουλία οφείλεται στη διοίκηση του Δήμου Θεσσαλονίκης, καρπός της οποίας υπήρξε το Προεδρικό Διάταγμα 50/2016, με το οποίο καθιερώθηκε επίσημα η 30ή Οκτωβρίου ως δημόσια εορτή τοπικής σημασίας. Έτσι, με τον πλέον επίσημο και θεσμικά κατοχυρωμένο τρόπο, μετά από δεκαετίες αποσιώπησης, αποκαταστάθηκε η μνήμη αυτής της επετείου, αλλά απομένουν να γίνουν πολλά ακόμα προς την κατεύθυνση της διάχυσης και εμπέδωσής της στην κοινωνία των πολιτών και ιδιαίτερα στις νεότερες γενιές.

Δημοσιεύτηκε στο επετειακό αφιέρωμα «Ο Οκτώβρης της Θεσσαλονίκης» που κυκλοφόρησε με τη «Μακεδονία της Κυριακής» 25/10/2026