Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ: Αποχαιρετισμός σε μία στενή και σπουδαία φίλη της εφημερίδας «Μακεδονία»

Αγαπούσε τη Θεσσαλονίκη, αγαπούσε και την εφημερίδα «Μακεδονία», εκτιμώντας ότι ανήκε στο πιο ιστορικό εκδοτικό συγκρότημα της πόλης. Η απώλεια της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ έφερε σε όλους εμάς που τη γνωρίσαμε από κοντά θλίψη μεγάλη. Γιατί πέρα από μία διακεκριμένη διεθνής επιστήμων, που μας έκανε περήφανους παγκοσμίως, πέρα από την αντανάκλαση στο πρόσωπό της ενός ολόκληρου έθνους και μίας ολόκληρης χώρας, όπως είναι η Ελλάδα, πέρα από τιμές, βραβεία, ήθος και αξίες, ήταν για εμάς μία ανεκτίμητη φίλη, που πάντα συνέβαλε στην προσπάθειά μας να βρισκόμαστε δίπλα στον απλό πολίτη και να τον υπηρετούμε.

Καταδεκτική, ανοιχτή στην επικοινωνία, συμμετείχε σε τρεις εκδηλώσεις του συγκροτήματος καθηλώνοντας το κοινό με τον χειμαρρώδη λόγο της: Στην ημερίδα για την Εγνατία Οδό και την ιστορία της στην Ξάνθη (2009), στο forum για τον πολιτισμό και τον τουρισμό στη Βόρεια Ελλάδα στο Βασιλικό Θέατρο (2010) και στην ημερίδα για την Παιδεία στο Βελλίδειο Συνεδριακό Κέντρο (2010).

Γυναίκα εύστροφη γεμάτη φως, έμπλεη γνώσεων, στοχασμών και ανθρώπινης σοφίας μιλούσε με άνεση για τα μεγάλα και σπουδαία, αλλά και για τα απλά, τα καθημερινά, τα ανθρώπινα. «Όποιος νομίζει ότι είναι σοφός, είναι απλώς βλάκας!», είχε πει σε μία συνέντευξη που έδωσε στη «Μακεδονία της Κυριακής» και στην υπογράφουσα στο πλαίσιο της ημερίδας στην Ξάνθη, όπου ήρθε από το Παρίσι για να μιλήσει για την ιστορικότητα της Εγνατίας Οδού.

«Καταλογίζω στους Έλληνες έλλειψη αυτογνωσίας»

Ταξίδευε πάντα σε «θέση Μιτεράν», όπως τη χαρακτήριζε γιατί ήθελε να έχει τις ιατρικές υπηρεσίες που προσέφερε και να αισθάνεται ασφάλεια.

Σε εκείνη τη συζήτηση γύρισε πολλά χρόνια πίσω. Μίλησε για τη μητέρα, τον πατέρα, τη μικρασιατική καταγωγή της οικογένειάς της, που ζούσε στον Βύρωνα, τα παιδικά της χρόνια εκεί, τα παιχνίδια στις αλάνες. «Οι γονείς μου μού έλεγαν: Να απλώνεις τα πόδια σου μέχρι εκεί που φτάνει το πάπλωμα. Ούτε πιο κάτω, ούτε πιο πάνω», θυμόταν με συγκίνηση.  

Ίσως γι’ αυτό η αγαπημένη φράση της πρώτης γυναίκας πρυτάνεως στο πανεπιστήμιο της Σορβόννης και μιας από τις πλέον εξέχουσες πανεπιστημιακές προσωπικότητες παγκοσμίως ήταν το αρχαίο ελληνικό ρητό: «γνώθι σ’ αυτόν».

Θεωρούσε ότι η έλλειψη αυτογνωσίας ήταν η πιο ανήθικη, ανεύθυνη, παιδαριώδης πράξη. «Δυστυχώς, πολλές φορές καταδικάζω και καταλογίζω στους Έλληνες έλλειψη αυτογνωσίας. Φτάνει πια το περίφημο σύνθημα ‘είμαστε οι καλύτεροι της παρέας’. Καλά θα κάνουμε να προσπαθούμε να μάθουμε ποιοι είμαστε και να μη ρωτάμε αν υπάρχουν φιλέλληνες έξω. Δεν άκουσα κανέναν γάλλο να αναρωτιέται αν υπάρχουν ‘φιλόγαλλοι’!», επεσήμανε χαρακτηριστικά στη διάρκεια της συνέντευξης.

Πρόσθεσε ότι η αυτογνωσία είναι ένας δρόμος προς την προσωπική και συλλογική επιτυχία. «Δεν υπάρχει επιτυχία που να μην είναι μία συλλογική επιτυχία επιτυχημένων ανθρώπων. Γιατί αν σε μία συλλογική επιτυχία είσαι ένας αποτυχημένος, κατεβάζεις όλη τη συλλογική επιτυχία προς τα κάτω. Η αυτογνωσία είναι ακριβώς μία δυνατότητα να ξέρεις πού μπορείς να πας».

«Όπου Μακεδονία, Ελλάδα»

Στις μέρες του αναβρασμού του Μακεδονικού ζητήματος, όταν επικρατούσε στην Ελλάδα μεγάλη ανησυχία και προβληματισμός εκείνη εξέφραζε την άποψη ότι η τότε ΠΓΔΜ πρέπει να ονομαστεί Νέα Μακεδονία. Όπως είπε: «Υπάρχει η Μεγάλη Βρετανία, αλλά και η Βρετάνη στη Γαλλία. Ουδέποτε το συζήτησε κανείς. Θεωρώ ότι οι γείτονες είναι Έλληνες που έχασαν την ελληνικότητά τους, γι’ αυτό ακριβώς, σχεδόν ψυχαναλυτικά, θέλουν να έχουν πρόσβαση στην ελληνική ιστορία. Εμάς τις μας νοιάζει; Έχω φωνάξει αυτή μου την άποψη λέγοντας μάλιστα ότι κάθομαι σε μία γειτονιά που λέγεται Νέα Ελβετία, αλλά δεν έχει καμία σχέση με την Ελβετία. Πάντως, θεωρώ ότι το θέμα χάθηκε για την Ελλάδα, γιατί πια στο εξωτερικό όλοι γνωρίζουν το συγκεκριμένο κράτος με το όνομα αυτό. Το πιο λανθασμένο σύνθημα για μένα είναι ‘η Μακεδονία είναι ελληνική’. Το μόνο σύνθημα που θα μπορούσε να υπάρξει είναι το ‘όπου Μακεδονία Ελλάδα’. Οι ξένοι ρωτούν: Φοβάστε μήπως οι έλληνες Μακεδόνες πάνε μαζί τους; Θεωρώ ότι αυτή τη στιγμή το πρόβλημα είναι πως έχει δημιουργηθεί η εντύπωση ότι υπάρχει μία μακεδονική οντότητα, της οποίας η προέκταση είναι η Θεσσαλονίκη και το Αιγαίο. Νομίζω ότι ήταν πολύ εσφαλμένη η διαχείριση του θέματος, το οποίο δεν είναι ιστορικό, αλλά πολιτικό», έλεγε τότε.

Μάλιστα, όταν κάποτε την είχε ρωτήσει ο αείμνηστος Κωνσταντίνος Καραμανλής τι ήταν η Μακεδονία στο Βυζάντιο. Εκείνη απάντησε: «θέμα, κύριε πρόεδρε».

Η Θεσσαλονίκη «συμβασιλεύουσα» στο Βυζάντιο

Στη διάρκεια των ομιλιών της στις ημερίδες μας ως κορυφαία βυζαντινολόγος που ήταν δήλωνε ότι έτρεφε ιδιαίτερο σεβασμό για τη Θεσσαλονίκη, την οποία θεωρούσε μία από τις σημαντικότερες πόλεις του Βυζαντίου, συχνά εξισώνοντάς τη σε σπουδαιότητα με την Κωνσταντινούπολη. Τόνιζε τον ρόλο της Θεσσαλονίκης ως «συμβασιλεύουσας», δεύτερης πρωτεύουσας της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Είχε επισημάνει την ιδιαίτερη σημασία της Θεσσαλονίκης ως κέντρου παιδείας και πολιτισμού κατά τη βυζαντινή περίοδο, κάτι που επιβεβαιώθηκε έτσι και αλλιώς λίγα χρόνια πριν με την αναγόρευσή της σε επίτιμη διδάκτορα του ΑΠΘ (2007).

Υπογράμμιζε τη διαχρονική σύνδεση της πόλης με τον ελληνισμό, περιγράφοντάς την ως πόλη με ισχυρή βυζαντινή κληρονομιά, η οποία «μιλάει» για την ιστορία της μέσα από τα μνημεία της, ενώ θεωρούσε τη Θεσσαλονίκη απαραίτητο κλειδί για την κατανόηση της βυζαντινής ιστορίας.

Για τη Βεργίνα και την Αμφίπολη

Πέρα από όλα αυτά όμως εστίασε το ενδιαφέρον της στη Βόρεια Ελλάδα όταν έγραψε το ολιγοσέλιδο βιβλίο της (σελ. 56, εκδόσεις Ερμής, 2014) με τίτλο «Εικασίες, Βεργίνα - Αμφίπολη. Εκεί απομακρύνθηκε από τα γνωστά επιστημονικά ενδιαφέροντά της και ασχολήθηκε με τον τάφο της Βεργίνας και τον τάφο της Αμφίπολης.

Στις σελίδες εκείνες εξέφρασε την υπόθεσή της ότι στον τάφο του πατέρα του, Φιλίππου, μεταφέρθηκαν μετά την πρόσκαιρη ίσως ταφή του στην Αίγυπτο, τα οστά του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Η επιστήμων θεωρούσε ότι στην εποχή της σύγχυσης και των δολοπλοκιών που ακολούθησαν τον θάνατο του βασιλιά, τα οστά του φυγαδεύτηκαν από την Αίγυπτο και θάφτηκαν στον οικογενειακό τάφο του Φιλίππου Β’ , στον οποίο στη συνέχεια προστέθηκε η ζωφόρος που παριστάνει τον Αλέξανδρο.

Ως προς τον τάφο της Αμφίπολης υπέθετε ότι ανήκει στο περιβάλλον του Κασσάνδρου (358 ή 350-297 π.Χ.). «Πιστεύω ότι με το μνημείο της Αμφίπολης πρέπει να σχετίζονται επιφανείς, που είχαν δεσμούς λόγω καταγωγής ή λόγω δράσης με αυτή την πόλη. Πιθανότατα (να πω ασφαλώς;) ο ίδιος ο Κάσσανδρος και η γυναίκα του Θεσσαλονίκη. Η μεγαλοπρέπεια του μνημείου συνάδει με το χαρακτήρα του Κασσάνδρου, ο οποίος διακρινόταν για την ευρυμάθειά του αλλά και για την εχθρότητά του απέναντι στον Μεγάλο Αλέξανδρο».

Όλα τα παραπάνω γράφτηκαν διευκρινίζοντας πως η ίδια δεν θέλει να μπει στα χωράφια άλλων επιστημόνων. Άλλωστε δεν δίσταζε ποτέ να εκφράσει την άποψή της όποια και αν ήταν αυτή για τα πολιτικοκοινωνικά ζητήματα που αφορούσαν την Ελλάδα.

«Με ρωτούν για την Ελένη/Αχ Ελένη»…

Πλήρης ημερών, λίγο πριν κλείσει έναν αιώνα ζωής, μέσα στην αγάπη του κόσμου αλλά και των δικών της ανθρώπων, διακεκριμένη διεθνώς, διαυγής, δραστήρια, δυναμική, άνθρωπος με αυτοπεποίθηση και πλήρη αυτεπίγνωση, που χόρτασε τη ζωή, έφυγε δίνοντάς μας ίσως ένα παράδειγμα του πώς είναι ωραίο να διάγει κανείς τον βίο του. Μήπως αυτό δεν σημαίνει ευτυχία; Καλό ταξίδι στο φως Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ… Θα είσαι πάντα στις καρδιές μας… Σε αποχαιρετούμε με τον στίχο του τραγούδι "Για την Ελένη" ενός άλλου ογκόλιθου του ελληνικού πολιτισμού, του Μάνου Χατζιδάκι: «Με ρωτούν για την Ελένη/Αχ Ελένη»…

*Δημοσιεύτηκε στη "ΜτΚ" στις 22/02/2026