Η «Ανάδυση» της Θεσσαλονίκης μέσα από πέντε οικογενειακές διαδρομές - Ο Σόλων Κούνιο αφηγείται πέντε αιώνες ιστορίας της πόλης

Με αφετηρία τον διωγμό και την αναγκαστική φυγή των Εβραίων από τα Ισπανικά Βασίλεια, η αφήγηση παρακολουθεί, μέσα από πέντε οικογενειακές διαδρομές, την ιστορία της Θεσσαλονίκης από το τέλος του 15ου αιώνα έως το 1912

Κάνε κλικ και δες περισσότερο emakedonia.gr στην αναζήτηση της Google

Πρόσθεσέ το στην Google

- Newsroom

Στα τέλη του καλοκαιριού του 1492, ο Θερμαϊκός απλώνεται κάτω από το φως του ήλιου. Στον ορίζοντα, με φόντο τον Όλυμπο, διακρίνονται τα κατάρτια ενός πλοίου. Μια καραβέλα πλησιάζει τη Θεσσαλονίκη. Δεν είναι συνηθισμένη εικόνα για την πόλη εκείνης της εποχής. Το πλοίο, που έρχεται από τα ισπανικά βασίλεια, μεταφέρει ανθρώπους που αφήνουν πίσω τους τις εστίες τους, διωγμένους από τη θρησκευτική μισαλλοδοξία και το Διάταγμα της Αλάμπρας.

Μπροστά τους βρίσκεται μια πόλη η οποία έχει γνωρίσει άλλοτε μεγάλη ακμή και άλλοτε παρακμή. Η Θεσσαλονίκη του 1492 αριθμεί περίπου δέκα χιλιάδες κατοίκους. Κανείς δεν μπορεί να φανταστεί πως η άφιξη των νεοφερμένων θα σηματοδοτήσει την αρχή μιας νέας εποχής: θα ριζώσουν στον τόπο, θα δημιουργήσουν οικογένειες και θα αναπτύξουν εμπορικές, πνευματικές και κοινωνικές δραστηριότητες, συμβάλλοντας καθοριστικά στη διαμόρφωση της πόλης και στην ανάδειξή της σε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα του εβραϊκού κόσμου.

Μια εικόνα που παραπέμπει σε αυτή την εποχή επιλέγει ο Σόλων Κούνιο ως αφετηρία για την «Ανάδυση», το ιστορικό μυθιστόρημά του που πρόκειται να κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις ΙΑΝΟΣ. Με αφετηρία τον διωγμό και την αναγκαστική φυγή των Εβραίων από τα Ισπανικά Βασίλεια, η αφήγηση παρακολουθεί, μέσα από πέντε οικογενειακές διαδρομές, την ιστορία της Θεσσαλονίκης από το τέλος του 15ου αιώνα έως το 1912.

Δεν πρόκειται, όμως, μόνο για ένα μυθιστόρημα που εστιάζει αποκλειστικά στην ιστορία των Σεφαραδιτών Εβραίων. Η εβραϊκή κοινότητα αποτελεί τον βασικό αφηγηματικό άξονα, αλλά η Θεσσαλονίκη πρωταγωνιστεί στο σύνολό της: οι διαφορετικές κοινότητές της, οι σχέσεις τους, οι συνεργασίες και οι αντιθέσεις τους, οι κοινές δοκιμασίες και οι ιστορικές μεταβολές που διαμόρφωσαν τη φυσιογνωμία της.

«Ένα ιστορικό μυθιστόρημα με βαθιά ιστορική τεκμηρίωση»

Ο συγγραφέας έθεσε την ιστορική τεκμηρίωση ως βασική προϋπόθεση της δημιουργίας του έργου. Η «Ανάδυση» είναι καρπός πολυετούς μελέτης της ιστορίας της Θεσσαλονίκης, της εβραϊκής κοινότητας, αλλά και του ευρύτερου οθωμανικού και ευρωπαϊκού χώρου.«Καταρχάς, θέλω να πω ότι αυτό το βιβλίο είναι ένα ιστορικό μυθιστόρημα πιστό στην Ιστορία. Έχω κάνει μελέτη πολλών ετών πάνω στα γεγονότα της εποχής στην οποία εξελίσσεται το βιβλίο και προσπάθησα να διατηρήσω σε όλη την έκταση της αφήγησης την ιστορική συνέπεια», τονίζει.Μια επιλογή που, όπως παραδέχεται, δεν διευκόλυνε τη συγγραφική διαδικασία: «Όταν επιδιώκεις την ιστορική συνέπεια, η μυθιστορηματική γραφή γίνεται πολύ πιο δύσκολη».Η πρόθεσή του, ωστόσο, δεν ήταν να γράψει ένα αμιγώς ιστορικό σύγγραμμα. Ήθελε να κάνει την ιστορία προσιτή σε αναγνώστες που θα μπορούσαν να την προσεγγίσουν μέσα από τις ζωές ανθρώπων και τις προσωπικές τους διαδρομές. «Η σκέψη μου ήταν ότι πρέπει η νέα γενιά να μάθει την ιστορία της. Και όταν λέω νέα γενιά δεν εννοώ μόνο τα παιδιά και τα εγγόνια μας, αλλά και εμάς τους ίδιους», σημειώνει.

Πέντε πραγματικές οικογένειες, πέντε αιώνες ζωής

Στην καρδιά της αφήγησης βρίσκονται πέντε οικογένειες, που συνδέονται με την προσωπική και οικογενειακή ιστορία του συγγραφέα. Δεν πρόκειται, ωστόσο, για αυτοβιογραφική καταγραφή. «Οι οικογένειες αυτές είναι, στην ουσία, οι δικές μου οικογένειες. Δεν είναι ένα αυτοβιογραφικό βιβλίο», διευκρινίζει.Οι οικογενειακές διαδρομές λειτουργούν ως αφηγηματικός φακός, μέσα από τον οποίο ο αναγνώστης παρακολουθεί τη διαμόρφωση και τις μεταμορφώσεις της Θεσσαλονίκης μέσα στους αιώνες: την πνευματική και εμπορική της ακμή, τις κοινωνικές και πολιτικές ανακατατάξεις, τις σχέσεις μεταξύ των διαφορετικών κοινοτήτων, αλλά και τις δοκιμασίες που σημάδεψαν την κοινή τους πορεία. Οι ζωές των μελών τους διασταυρώνονται με γεγονότα και πρόσωπα που σημάδεψαν την πόλη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η οικογένεια Αμαρίλιο και ο ραβίνος Σολομών Αμαρίλιο, μία από τις σημαντικές πνευματικές προσωπικότητες της Θεσσαλονίκης στις αρχές του 17ου αιώνα.«Οι ραβίνοι τότε ήταν οι πνευματικοί άνθρωποι της κοινότητας», λέει ο κ. Κούνιο, υπογραμμίζοντας τον ευρύτερο ρόλο που είχαν στην πνευματική και κοινωνική ζωή.

«Εγώ προσπάθησα μέσα από τα μάτια πέντε οικογενειών, μέσα σε μια διαδρομή πέντε αιώνων, που αρχίζει με τα πογκρόμ της Ανδαλουσίας, να διαβούμε μαζί με τον αναγνώστη το κομμάτι αυτό της ιστορίας της Θεσσαλονίκης, να γνωρίσουμε τα βασικά γεγονότα που την επηρέασαν, πολλά από τα οποία είναι άγνωστα στο ευρύ κοινό», εξηγεί.

Η Θεσσαλονίκη και ο πνευματικός της χρυσός αιώνας

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα κεφάλαια της «Ανάδυσης» αφορά την πνευματική άνθηση που γνώρισε η Θεσσαλονίκη μετά την εγκατάσταση των Σεφαραδιτών. Η άφιξή τους δεν έφερε μόνο μια δημογραφική αλλαγή, αλλά και γνώσεις, επαγγελματικές δεξιότητες και πολιτισμικές παραδόσεις. Σταδιακά, η πόλη εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα του εβραϊκού κόσμου.

Η ανάπτυξη δεν περιορίστηκε στη θεολογία. Στη Θεσσαλονίκη έδρασαν ραβίνοι και καμπαλιστές, αλλά και επιστήμονες, γιατροί, αστρονόμοι, γεωγράφοι, φιλόσοφοι και ποιητές.«Εγώ θεωρώ ότι ήταν ένας χρυσός αιώνας», αναφέρει χαρακτηριστικά ο συγγραφέας, διευκρινίζοντας ότι μιλά για έναν χρυσό πνευματικό αιώνα. «Μιλάω για την αστρονομία, τη γεωγραφία, την ιατρική –υπήρχαν πολύ σπουδαίοι γιατροί εκείνη την εποχή– και τη φιλοσοφία».

Η ακτινοβολία της πόλης αποτυπώθηκε και στον χαρακτηρισμό «Μητέρα του ιουδαϊσμού», με τον οποίο συνδέεται η αναφορά του Σαμουέλ Ούσκε, τον 16ο αιώνα, στη σημαντική θέση της Θεσσαλονίκης για τον εβραϊκό κόσμο.

Ο κ. Κούνιο επισημαίνει, παράλληλα, ότι η Οθωμανική Αυτοκρατορία προσέφερε στους διωκόμενους Εβραίους ένα περιβάλλον μεγαλύτερης ασφάλειας σε σύγκριση με εκείνο που αντιμετώπιζαν σε πολλές περιοχές της κεντρικής και δυτικής Ευρώπης. «Η Οθωμανική Αυτοκρατορία ήταν ένας τόπος που φιλοξένησε τους Εβραίους και δεν τους καταδίωξε, όπως συνέβαινε σε πολλές περιοχές της Κεντρικής Ευρώπης», αναφέρει.Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι η ζωή των μη μουσουλμανικών πληθυσμών ήταν απαλλαγμένη από διακρίσεις και περιορισμούς. Το καθεστώς των ζιμήδων, οι φορολογικές επιβαρύνσεις και οι θρησκευτικές και κοινωνικές ιεραρχίες αποτελούσαν μέρος της καθημερινότητας. Υπήρχε, ωστόσο, ένα πλαίσιο κοινοτικής αυτοοργάνωσης, που επέτρεπε σε Χριστιανούς και Εβραίους να διαχειρίζονται σημαντικές πλευρές της θρησκευτικής και εκπαιδευτικής τους ζωής.

Μια πόλη πολλών κοινοτήτων – όχι μια ιστορία μόνο για τους Εβραίους

Κεντρική επιδίωξη του Σόλωνα Κούνιο είναι να αναδείξει ότι η ιστορία της Θεσσαλονίκης δεν μπορεί να αποδοθεί μέσα από ένα μόνο εθνικό, θρησκευτικό ή πολιτισμικό πρίσμα. Η εβραϊκή κοινότητα αποτελεί κεντρικό άξονα του βιβλίου, αλλά οι Έλληνες Χριστιανοί, οι Μουσουλμάνοι και οι υπόλοιποι κάτοικοι είναι αναπόσπαστο μέρος της αφήγησης.«Το βιβλίο δεν είναι μόνο για τους Εβραίους. Οι Εβραίοι είναι κομμάτι της πόλης», τονίζει. Για τον ίδιο, οι διαφορετικές ιστορικές διαδρομές δεν είναι ξένα ή αποκομμένα μεταξύ τους κεφάλαια, αλλά συστατικά στοιχεία της ίδιας πόλης.«Βασική επιδίωξη του βιβλίου είναι να δείξω την καλή συνύπαρξη που είχαν», λέει, σπεύδοντας να διευκρινίσει πως δεν επιχειρεί να εξιδανικεύσει το παρελθόν. «Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν είχαν διαφωνίες, ότι δεν μάλωναν στην αγορά ή ότι δεν βρέθηκαν κάποια στιγμή αντιμέτωποι οι διάφοροι λαοί που συνυπήρξαν εδώ».Η συνύπαρξη δεν παρουσιάζεται ως μια αδιατάρακτη αρμονία, αλλά ως καθημερινή πραγματικότητα, με συνεργασίες, ανταγωνισμούς και συγκρούσεις. «Μέσα από το βιβλίο δείχνω ακριβώς αυτό, τη συνεργασία τους και τον τρόπο με τον οποίο συνεργάστηκαν, γιατί είχαν κοινή μοίρα», προσθέτει.

Από τις «Μαγεμένες» έως τον Μακεδονικό Αγώνα

Η ιστορική διαδρομή, λοιπόν, δεν περιορίζεται στις εξελίξεις που αφορούν την εβραϊκή κοινότητα. Περιλαμβάνει γεγονότα που σημάδεψαν όλους τους κατοίκους της Θεσσαλονίκης: τις προεπαναστατικές κινήσεις των Ελλήνων το 1571-1572, πτυχές της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 και τις ιδιαίτερες συνθήκες που επικράτησαν στην πόλη εκείνη την περίοδο.Ιδιαίτερη θέση έχουν οι «Μαγεμένες», ένα από τα πιο χαρακτηριστικά μνημεία της Θεσσαλονίκης, αλλά και η περιπετειώδης ιστορία της αποκαθήλωσής τους. «Θα δούμε πως έχει κι ένα κεφάλαιο με τις Μαγεμένες και πώς αποκαθηλώθηκαν, το οποίο είναι πολύ δυνατό, από τα πιο ωραία κεφάλαια του βιβλίου», αναφέρει.

Στην αφήγηση εντάσσονται ακόμη οι πολιτικές και κοινωνικές αναταράξεις της οθωμανικής περιόδου, οι προξενικές αντιπαραθέσεις και οι εξελίξεις που συνδέονται με τον ανταγωνισμό των εθνικών κινημάτων στην περιοχή. Σημαντικό μέρος της πλοκής εκτυλίσσεται στον Βάλτο και στη δράση της «Οργάνωσης Θεσσαλονίκη», της ελληνικής οργάνωσης που συνδέθηκε με τον Μακεδονικό Αγώνα και την προσπάθεια περιορισμού της βουλγαρικής επιρροής στην πόλη.Η ιστορία, μάλιστα, ταξιδεύει και στην Κεντρική Ευρώπη, στη Βοημία και στο Κάρλοβι Βάρι, ακολουθώντας ανθρώπους που συνδέονται με τις οικογένειες και τις μεταγενέστερες διαδρομές τους. Ανάμεσά τους βρίσκεται ο Ερνστ Λέβι, ο οποίος συνδέεται με την κατασκευή της σιδηροδρομικής γραμμής Βελιγραδίου-Θεσσαλονίκης, της Συναγωγής Μοναστηριωτών και την ιστορία του πολυκαταστήματος Στάιν.Οι διαδρομές αυτές δείχνουν ότι οι οικογένειες της «Ανάδυσης» δεν έζησαν αποκομμένες από τον κόσμο γύρω τους. Οι επαγγελματικές, εμπορικές και προσωπικές τους σχέσεις συνέδεαν τη Θεσσαλονίκη με άλλες πόλεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και της Ευρώπης, μεταφέροντας στην ίδια την πόλη τις επιδράσεις των ευρύτερων πολιτικών και οικονομικών εξελίξεων.

Ο τίτλος και η συμβολική διαδρομή της «Ανάδυσης»

Ο τίτλος «Ανάδυση» συμπυκνώνει συμβολικά τη διαδρομή που αφηγείται το βιβλίο. «Αναφέρεται μεταφορικά στην έξοδο των βίαια διωγμένων από το σκοτάδι της Ιεράς Εξέτασης και των θρησκευτικών διώξεων και η μετάβασή τους σε έναν τόπο φωτεινό και ελεύθερο που τους αγκάλιασε», σημειώνει ο συγγραφέας και προσθέτει:«Η έννοια του τίτλου αποκτά και μια δεύτερη διάσταση στο τέλος της αφήγησης, με την είσοδο της Θεσσαλονίκης σε μια νέα ιστορική εποχή το 1912, μετά τον βομβαρδισμό του “Φετίχ Μπουλέντ” από τον Νικόλαο Βότση».Η αφήγηση φτάνει έως το 1912, όταν η Θεσσαλονίκη περνά στην ελληνική κυριαρχία και η μακραίωνη οθωμανική περίοδος ολοκληρώνεται. Το χρονικό όριο είναι συνειδητό: ο συγγραφέας επιλέγει να κλείσει το βιβλίο σε μια καθοριστική ιστορική τομή, αφήνοντας τη μεταγενέστερη ιστορία για μια άλλη διαδρομή.

Η ιστορία ως αντίδοτο στην παραπληροφόρηση

Πίσω από την απόφαση του Σόλωνα Κούνιο να γράψει την «Ανάδυση» βρίσκεται και ένας σημερινός προβληματισμός: η σχέση της κοινωνίας με την ιστορική γνώση. Η διάδοση ανακριβών ή αποσπασματικών πληροφοριών, όπως και η άγνοια του ιστορικού παρελθόντος, κάνουν κατά την άποψή του ακόμη πιο αναγκαία την επιστροφή στις πηγές και στη μελέτη της Ιστορίας.

«Αυτό που με απασχολούσε πολύ είναι ακριβώς η παραπληροφόρηση και η έλλειψη γνώσης της Ιστορίας», λέει. «Πιστεύω ότι πληρώνουμε μεγάλο τίμημα, επειδή δεν έχουμε δώσει σε αυτό το κομμάτι τη δέουσα προσοχή».

Άλλωστε, ο αρχικός του στόχος ήταν βαθιά προσωπικός: «Ο σκοπός μου ήταν να γράψω ένα βιβλίο που θα απευθυνόταν στη δική μου οικογένεια, στα παιδιά, στα ανίψια και στα εγγόνια μου». Στην πορεία, όμως, η οικογενειακή μνήμη άνοιξε σε μια πολύ ευρύτερη αφήγηση: «Να μπορέσουν να διαβάσουν τι επιφύλαξε η ιστορία της Θεσσαλονίκης στους ανθρώπους της, τις ανατροπές και τα απρόοπτα που θα αλλάξουν της ζωή τους και που θα τους οδηγήσει τελικά τη διαδρομή τους».

Από την καραβέλα που εμφανίζεται στον Θερμαϊκό το 1492 έως τη μεγάλη ιστορική τομή του 1912, η «Ανάδυση» επιχειρεί να φωτίσει μέσα από την πορεία πέντε οικογενειών, τις πολλαπλές ταυτότητες μιας πόλης που διαμορφώθηκε μέσα από τη συνάντηση, τη συνύπαρξη και τις συγκρούσεις των ανθρώπων της. Μια υπενθύμιση ότι η ιστορία της Θεσσαλονίκης δεν ανήκει σε μία μόνο κοινότητα, αλλά σε όλους όσοι έζησαν, εργάστηκαν και άφησαν το αποτύπωμά τους σε αυτήν.

Κάνε κλικ και δες περισσότερο emakedonia.gr στην αναζήτηση της Google

Πρόσθεσέ το στην Google
Loader
ESPA