Η πορεία του ελληνικού δημοσίου χρέους και πώς αποτυπώνονται σ' αυτήν οι δημοσιονομικές πολιτικές των κυβερνήσεων

- Newsroom

Μελέτη, γραφήματα: Τριαντάφυλλος Πετκανόπουλος

Δημοσιεύτηκε από τον υπουργό Επικρατείας Άκη Σκέρτσο ένα Γράφημα (1) με την πορεία του ελληνικού δημοσίου χρέους, από το 1980 μέχρι το 2025, ο οποίος είναι ευανάγνωστος ακόμα και από όποιον δεν έχει καλή σχέση με τους αριθμούς, τα οικονομικά και τα διαγράμματα.

Αυτό που αξίζει να επισημανθεί είναι η πρώτη αύξηση του χρέους την περίοδο 1980-1994, η σταθεροποίησή του έως το 2008, η έκρηξη στα επόμενα τέσσερα χρόνια (σημείο 1), η πτώχευση, τα μνημόνια, και το κούρεμα (σημείο 2), η μικρή άνοδος και ίσως αποτυχία να αρχίσει να εκτονώνεται μέχρι το 2019 (σημείο 3), μία ξαφνική και απότομη άνοδος με τον COVID, το 2020 (σημείο 4), και αμέσως μετά η ραγδαία πτώση του στην οποία φυσικά τις δημοσιονομικές πολιτικές ενισχύει η ανάπτυξη της οικονομίας στην οποία με τη σειρά του συμβάλει και το Ταμείο Ανάκαμψης, με το οποίο η ΕΕ στήριξε όλες τις χώρες-μέλη της (σημείο 5).

Πώς διαμόρφωσαν κυβερνήσεις και πρωθυπουργοί το δημόσιο χρέος

Αξίζει όμως στη γραμμή αύξησης του δημοσίου να σημειώσουμε ποιες ήταν κάθε φορά οι κυβερνήσεις και οι πρωθυπουργοί που την διαμόρφωσαν, είναι αρνητικά με αύξηση έως και εκτόξευση του χρέους, είτε θετικά, με σταθεροποίηση και πτώση.

Έτσι φθάνουμε στα παρακάτω Γραφήματα 2 και 3 στα οποία, για λόγους εύκολης ανάγνωσης δίνουμε στο πρώτο μόνο τις κυβερνήσεις και τους πρωθυπουργούς και στη συνέχεια, σε μία δεύτερη εκδοχή, στα δεύτερο επεξηγηματικά σχόλια σχετικά με το τι έγινε στην χρονική περίοδο του καθενός πρωθυπουργού και στα κρίσιμα σημεία.

Η επίπτωση πολιτικών και προεκλογικών περιόδων στο δημόσιο χρέος

Άξιοι ανάλυσης είναι οι κύκλοι στο παρακάτω Γράφημα 4 με στους οποίους αποτυπώνονται πώς οι διάφορες δημοσιονομικές πολιτικές που ακολουθήθηκαν αλλά και πώς οι προεκλογικές περίοδοι με παροχές που δόθηκαν ή δεν δόθηκαν, επηρέασαν τη διαμόρφωση του χρέους.

Στον 1ο κύκλο αριστερά, βλέπουμε πώς το ανερχόμενο Χρέος, μετά από την άνοδο του ΠΑΣΟΚ, σταθεροποιήθηκε με την πολιτική Σημίτη ως υπουργού Εθνικής Οικονομίας, 1985-1987, όταν ο Ανδρέας ξαναξέρδισε τις εκλογές και είπε να βάλει μία τάξη στα δημοσιονομικά που, όπως ο ίδιος δήλωσε αργότερα είχαν ξεχειλίσει καθώς ήταν υποχρεωμένος να στηρίξει τις πιο αδύναμες τάξεις. Η καμπύλη ανόδου γίνεται για λίγο οριζόντια.

Αμέσως μετά όμως, πανικοβλημένος από το πολιτικό κόστος αλλάζει τον Σημίτη με τον Τσοβόλα, με την εντολή: «Δώστα όλα» και βλέπουμε τη γραμμή του Χρέους αμέσως να ξαναπαίρνει την ανιούσα.

Στον 2ο κύκλο, βλέπουμε πως εκτίναξε το Χρέος ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, καθώς πλησίαζαν οι εκλογές του 1993.

Στους τρεις κύκλους που ακολουθούν, με το Νο 3, βλέπουμε τον Σημίτη να μην αυξάνει το χρέος σε όλη τη διάρκεια της 10ετούς θητείας του, ούτε σε δύο προεκλογικές περιόδους εκλογών στις οποίες κατέβηκε ως πρωθυπουργός (3α και 3β), ούτε στην τρίτη, στην οποία ωστόσο είχε αντικατασταθεί την τελευταία στιγμή. Δεν το αύξησε ούτε κατά την προετοιμασία των ΟΑ του 2004 (3γ).

Στον κύκλο 4 βλέπουμε τον Καραμανλή να αξιοποιεί την περίοδο των ΟΑ και τη δυναμική μετά από αυτούς και να πηγαίνει καλά στα δημοσιονομικά στην πρώτη θητεία του, να αυξάνει λίγο το χρέος λίγο πριν από τις εκλογές του 2007 αλλά και να το εκτινάσσει αμέσως μετά, οδηγώντας τη χώρα στην πτώχευση και τον εαυτό του στο να «δραπετεύσει», μέσω πρόωρων εκλογών το 2009 (κύκλος 5).

Στο γεγονός αυτό ευθύνη φέρουν βέβαια και οι πολίτες διότι τουλάχιστον τους μίλησε με ειλικρίνεια το 2009, ότι θα χρειαστούν κάποιες θυσίες αλλά εκείνοι πίστεψαν τη φράση του ΓΑΠ: «Λεφτά υπάρχουν».

Ο κύκλος 6, έχουμε τις εκλογές του 2012, εν μέσω μεγάλης κρίσης, μνημονίου και με ξαφνική πτώση της κυβέρνησης Παπανδρέου, που δεν προσφέρονται για συμπεράσματα.

Στους κύκλους 7 και 8, βλέπουμε ότι ο Σαμαράς και ο Τσίπρας καθόλου δεν αύξησαν το χρέος στις εκλογές που κατέβηκαν ως πρωθυπουργοί, προφανώς διότι δεν υπήρχαν ούτε πόροι, ούτε η απόλυτη ευκαιρία παροχών των προηγούμενων λόγω επιτήρησης της χώρας από την ΕΕ και διότι και οι δύο αυτές εκλογές έγιναν πρόωρα χωρίς να το έχουν αποφασίσει οι ίδιοι. Και να είχαν δηλαδή να δώσουν δεν προλάβαιναν.

Τέλος, στον 9ο κύκλο, βλέπουμε ότι και ο Κυριάκος Μητσοτάκης, παρά τις πολύ διαφορετικές πια συνθήκες, που χαρακτηρίζονται από το τέλος των μνημονίων, πλεονάσματα στον Π/Υ, ύπαρξη κάποιων δημοσιονομικών περιθωρίων, δεν αύξησε καθόλου το Δημόσιο Χρέος κατά τις εκλογές του 2023. Δηλαδή δεν παρουσίασε κάποια κάμψη η καμπύλη σταθερής πτώσης του. Βεβαίως τα περιθώρια του «δώστα όλα» δεν υπάρχουν πια ακόμη και να θέλει κάποιος πρωθυπουργός.

Αξίζει μία παρατήρηση: Οι τρεις πρωθυπουργοί οι οποίοι εκτίναξαν το Δημόσιο Χρέος με προεκλογικές παροχές, δηλαδή ο Ανδρέας, το 1989, ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, το 1993 και ο Καραμανλής, το 2007 (όχι τόσο πριν τις εκλογές αλλά αμέσως μετά), όπως βλέπουμε αντίστοιχα στους κύκλους 1, 2 και 5, έχασαν και οι τρεις. Αντίθετα, εκ των τεσσάρων περιπτώσεων δύο πρωθυπουργών που δεν επιβάρυναν το Χρέος με προεκλογικές παροχές, Σημίτης 2997, 2000 και 2004 και Κυριάκος Μητσοτάκης το 2023, στις τρεις ξαναβγήκαν. Αυτό ας το έχουν υπ’ όψη τους και οι πολιτικοί και οι πολίτες.

What if

Συχνά όμως στην πολιτική και στον δημόσιο διάλογο τίθεται το ζήτημα τι θα γινόταν στη χώρα αν συνεχιζόταν η πολιτική κάποιας συγκεκριμένης περιόδου, καλή ή κακή. Ξεπερνώντας το ζήτημα που κάποιοι σίγουρα θα θέσουν ότι δεν έχουν σημασία τα «αν» θα σχολιάσουμε ότι όντως δεν έχουν, αλλά σε κάποιες περιπτώσεις, όπως εδώ, μας βοηθούν να βγάζουμε χρήσιμα συμπεράσματα.

Βεβαίως σε κάθε περίπτωση τα πράγματα δεν θα πήγαιναν τόσο γραμμικά αλλά έχει ενδιαφέρον να προεκτείνουμε τη γραμμή αύξησης του χρέους στη διάρκεια των κυβερνήσεων, για να βρούμε απάντηση σε ένα υποθετικό ερώτημα: «Τι θα γινόταν και πού θα ήμασταν τώρα αν συνεχιζόταν αυτή η πολιτική». Η οποία βεβαίως, άλλοτε ήταν εγκληματική και άλλοτε σωστή.

Αυτό απεικονίζει το ακόλουθο Γράφημα 5.

Βλέπουμε ότι με υποθετική συνέχιση της δημοσιονομικής πολιτικής του ΠΑΣΟΚ 1981-1989, θα φθάναμε ακριβώς στην ίδια χρονική στιγμή, το 2010, στην πτώχευση και στο μνημόνιο (γραμμή Α).

Αν όμως είχε συνεχιστεί η πολιτική Σημίτη, ως υπουργού Εθνικής Οικονομίας Οικονομικών θα βρισκόμασταν σήμερα ως χώρα σε εξαιρετική κατάσταση, αποφεύγοντας πτώχευση και μνημόνιο (γραμμή Β).

Με την πολιτική Κωνσταντίνου Μητσοτάκη, 1990-1993, θα είχαμε πτωχεύσει προ πολλού, ίσως και το 2004 (γραμμή Γ).

Με την συνέχιση της πολιτικής της 10ετίας Σημίτη και της πρώτης περιόδου Καραμανλή, θα ήμασταν σχεδόν στο σημερινό σημείο, αποφεύγοντας όμως όλα τα δεινά (Γραμμή Δ).

Με την πολιτική της δεύτερης περιόδου Καραμανλή και της κυβέρνησης Γεωργίου Παπανδρέου, το ερώτημα είναι υποθετικό διότι προκάλεσαν πτώχευση και μνημόνιο και ήταν αδύνατο να συνεχιστούν. Θεωρητικά, αν τους άφηναν να τη συνεχίσουν, απλά δεν θα υπήρχαμε.

Όσο για τον Τσίπρα, δεν έχουμε να πούμε πολλά με αυτή την προσέγγιση προέκτασης πολιτικής, καθώς ήταν ο προτελευταίος και αμέσως μετά τη θητεία του υπήρξε ο COVID και το Ταμείο Ανάκαμψης. Τα ερωτήματα είναι βέβαια πώς θα χειριζόταν αυτά τα δύο γεγονότα και πώς θα πήγαινε το Χρέος.

Το πιο ουσιαστικό ερώτημα για τον Τσίπρα είναι τι θα γινόταν αν δεν ακολουθούσε αυτή τη συγκρουσιακή πολιτική με την ΕΕ, αν έκλεινε έγκαιρα τα μνημόνια και λάμβανε τα χρήματα που μοίρασε τότε η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα σε όλες τις χώρες, τα οποία στην ουσία επιμένοντας σε ιδεοληπτικές συγκρούσεις, αρνήθηκε. Τότε θα είχαμε στην πορεία του χρέους τη γραμμή Ζ, με στροφή της πτώσης στο Δημόσιο Χρέος πιο σύντομα προς τα κάτω, η οποία θα μας έφερνε σήμερα σε λίγο καλύτερη θέση.