Ημέρες κατάνυξης και αναβίωσης των εθίμων - Οι εντυπωσιακοί εορτασμοί του Δεκαπενταύγουστου στην Κρήτη

- Newsroom

Το «Πάσχα του καλοκαιριού» ζωντανεύει και φέτος στην Κρήτη, με τη βαθιά πίστη και τις παραδόσεις να κορυφώνονται ανήμερα της Παναγίας. Στην Ιερά Μονή Κοιμήσεως της Θεοτόκου Μυρτιδιώτισσας Παληανής στο Βενεράτο, ένα από τα παλαιότερα μοναστήρια της Κρήτης, το κατανυκτικό κλίμα των ημερών αποτυπώνει με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο το νόημα της εορτής. «Ονομάζεται Πάσχα του Καλοκαιριού γιατί όπως νηστεύουμε τη Μεγάλη Σαρακοστή, το ίδιο νηστεύουμε και τον 15 Αύγουστο», εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η ηγουμένη της Μονής, Φιλοθέη, προσθέτοντας πως «στο τέλος έχουμε τη μετάσταση της Παναγίας».

Η ιστορική μονή, που «χρονολογείται το 632μ.Χ σαν παλαιά μονή», έχει βαθιές ρίζες στο πέρασμα των αιώνων, καθώς - όπως τονίζει η ηγουμένη - «από τον 6ο αιώνα μέχρι και σήμερα ήταν πάντοτε γυναικεία μονή» και «δεν έπαυσε ποτέ να λειτουργεί». Σήμερα φιλοξενεί 11 μοναχές, «9 καλόγριες και 2 δόκιμες», οι οποίες συνεχίζουν αδιάκοπα την παράδοση και την πνευματική ζωή.

πριν 24 λεπτά

Προσκύνημα, μουσική και χορός - Οι εντυπωσιακοί εορτασμοί του Δεκαπενταύγουστου στα Δωδεκάνησα

ΚΟΙΝΩΝΙΑ

Ξεχωριστή θέση στα έθιμα της Παναγίας κατέχει ο στολισμός του Επιταφίου, σε μια τελετουργία που παραπέμπει ευθέως στο Πάσχα. «Πάσχα χωρίς Επιτάφιο δεν γίνεται», σημείωσε χαρακτηριστικά η ηγουμένη, προσθέτοντας ότι «όπως στολίζουμε τον Επιτάφιο το Πάσχα, το ίδιο στολίζουμε και τον 15Αύγουστο και βάζουμε μέσα το σώμα της Παναγίας». Την παραμονή, μετά τη Θεία Λειτουργία, γίνεται η τοποθέτηση στον Επιτάφιο και το βράδυ ψάλλονται «τα εγκώμια της Παναγίας», ενώ ακολουθεί περιφορά και λιτανεία γύρω από τον ναό, μέσα σε ατμόσφαιρα βαθιάς συγκίνησης.

Καθ’ όλη τη διάρκεια του Αυγούστου όμως, η μονή ζει σε ρυθμούς προσευχής και κατάνυξης, με καθημερινές παρακλήσεις που κορυφώνονται κάτω από την περίφημη Αγία Μυρτιά, το θαυματουργό δέντρο που βρίσκεται στο μοναστήρι και το οποίο αποτελεί πόλο έλξης και προσκύνημα για πολλούς πιστούς. «Στο μοναστήρι έχουμε το έθιμο να κάνουμε τρεις φορές την παράκληση της Παναγίας την ημέρα» είπε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η ηγουμένη, περιγράφοντας ένα πρόγραμμα που ξεκινά από τα ξημερώματα και ολοκληρώνεται το βράδυ, σε ένα σκηνικό μοναδικής πνευματικότητας, με την παρουσία πλήθους πιστών που συρρέουν για να προσευχηθούν και να βιώσουν από κοντά τη δύναμη της παράδοσης.

Η κορύφωση των εκδηλώσεων συγκεντρώνει κάθε χρόνο πλήθος επισκεπτών όχι μόνο από την ευρύτερη περιοχή του Ηρακλείου, αλλά και από όλη την Κρήτη, ενώ ιδιαίτερα αισθητή είναι η παρουσία νέων ανθρώπων που αναζητούν τη σύνδεση με την παράδοση και την πίστη. Η συμμετοχή τους, σε συνδυασμό με την παρουσία κληρικών και πιστών κάθε ηλικίας, δημιουργεί μια μοναδική εικόνα ενότητας και πνευματικής ανάτασης. Η λιτανεία του Επιταφίου, υπό το φως των κεριών και τους ήχους των εγκωμίων, μετατρέπεται σε μια βαθιά βιωματική εμπειρία, που επιβεβαιώνει ότι το «Πάσχα του καλοκαιριού» παραμένει ζωντανό και ουσιαστικό στη σύγχρονη εποχή.

Χανιά: Η «πανοραμική» εικόνα του Δεκαπενταύγουστου στη Δυτική Κρήτη

Το Πάσχα του καλοκαιριού, η Παναγιά προστάτιδα, ο σεβασμός στις εκκλησιές της Θεομήτωρος και τα ξωκκλήσια που ζωντανεύουν από κατοίκους της ενδοχώρας των Χανίων, επισκέπτες και τουρίστες. Αυτή είναι η «πανοραμική» εικόνα του Δεκαπενταύγουστου στη Δυτική Κρήτη, στον νομό Χανίων, όπου κάθε τι που εγείρει το άγχος του χρόνου καταλαγιάζει μέσα στις άγιες, όπως οι περισσότεροι χαρακτηρίζουν, αυτές ημέρες.

Τα ιστορικά μοναστήρια αποκτούν κίνηση που σηματοδοτεί αφενός την ανάγκη έκφρασης της πίστης για τον καθένα αφετέρου την κορύφωση της τουριστικής κίνησης. Την ίδια ώρα, πολιτιστικοί σύλλογοι χωριών και δήμων πραγματοποιούν τα καλοκαιρινά πανηγύρια τους, τα οποία αυτές τις ημέρες λίγο πριν και λίγο μετά τη 15η Αυγούστου χαρακτηρίζονται ως τα κορυφαία σε όγκο και γλέντι.

Από το Ακρωτήρι μέχρι την Κίσσαμο και από την πόλη των Χανίων μέχρι τα Σφακιά, ηχούν οι καμπάνες των μοναστηριών. Αγία Τριάδα Τζαγκαρόλων και Ιερά Μονή Κυρίας των Αγγέλων Γουβερνέτου στο Ακρωτήρι, Ιερά Μονή Γωνιάς της Οδηγήτριας στο Κολυμπάρι και η Μονή Χρυσοσκαλίτισας στο Ελαφονήσι στο Λιβυκό πέλαγος, η Μητρόπολη των Χανίων γνωστή ως η Τριμάρτυρη και η Παναγιά στην Ίμπρο στα Σφακιά, είναι από τις πλέον πνευματικές γωνιές που την παραμονή της εορτής της Παναγίας και ανήμερα συγκεντρώνουν πλήθος πιστών και όχι μόνο.

Από την αρχή της εβδομάδας, ο ασβέστης στα σοκάκια, τις πλατείες και τους τοίχους των σπιτιών στην ενδοχώρα του νομού κάνει τα πάντα να αποκτούν φως και όπως αναφέρουν στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων κάτοικοι χωριών, από τα Πεμόνια, το Νίππος, το Θέρισσο, ο Ντερές, η Ανώπολη, ο Κουρνάς, η Ίμπρος, η Σούγια και τα Ρούματα, «είναι ο Αύγουστος ο μήνας που το λευκό γίνεται πιο έντονο και το φως πιο ζωηρό».

Στα Χανιά, οι παλιές νοικοκυρές και οι γιαγιάδες το έχουν πείσμα να μεταλαμπαδεύουν στις νεότερες κοπελιές, αυτό το διάστημα, συνταγές και μυστικά της κρητικής κουζίνας που μπορούν να συνταιριάζουν τα νηστήσιμα εδέσματα και φαγητά με τα μη νηστήσιμα. «Και λες και το κάνει η Παναγιά τα κοπέλια και οι κοπελιές, αυτές τις μέρες, να είναι υπάκουα και προσηλωμένα στα ήθη, τα έθιμα και τις γνώσεις που τους κατατίθενται», μας λέει ο Σφακιανός Νικόλαος Κουριδάκης.

Αν ρωτήσουν έναν Χανιώτη, μία Χανιώτισσα, μικρότερο ή μεγαλύτερο ηλικιακά για το ποιες είναι οι λέξεις που ακούγονται περισσότερο μέσα στον Δεκαπενταύγουστο, σχεδόν όλοι θα πουν: «Παναγιά, λύρα, λαούτο, κρεατότουρτα, πανηγύρι, παρεάκια, ξωκκλήσι, εκκλησά, χωριό, παππούς και γιαγιά». Είναι όλα όσα ορίζουν την κρητική φιλοξενία, το συναίσθημα, την αλήθεια του τόπου που πολλές φορές -όπως μας είπαν πολλοί- «παρεξηγείτε», μα και το διάλλειμα σε έναν σύγχρονο κόσμο με ρυθμούς ξέφρενους που ζαλίζουν ενίοτε όπως και η κρητική ρακή ή η τσικουδιά.

Πάνω από 30 είναι τα μεγάλα πανηγύρια που πραγματοποιούνται τέτοιες μέρες στα Χανιά με χιλιάδες κόσμου, σε κάθε ένα ξεχωριστά, να τσουγκρίζει τα ποτήρια και να σμίγει στον κύκλο του χορού με συρτό, πεντοζάλι, σούστα και σιγανό. Εκατοντάδες όμως είναι και τα μικρότερα γλέντια και οι εκδηλώσεις που αφορούν, κυρίως, σε τραπεζώματα γνωστών και φίλων με συγγενείς, κουμπάρους και σύντεκνους. «Είναι κάτι που μοιάζει με ευλογία που μας ξεσηκώνει και μας ενεργοποιεί, μας ξυπνάει και μας δείχνει την αλήθεια της ζωής, που δεν είναι άλλη από τη συντροφιά και τη συμπόρευση», αναφέρει ο Ιωσήφ Χιωτάκης στο ΑΠΕ-ΜΠΕ. «Οι Κρητικοί στα Χανιά και σε κάθε χωριό ξεχωριστά τιμούν την Παναγιά, την Κοίμησή της και τον ρόλο της, ο οποίος είναι παρηγορητικός, προστατευτικός, και όπως λέει και η μαντινάδα, Χρόνια Πολλά και υγιή κι η Παναγιά μαζί σας / κι απίκρατη... μόνο χαρές, γεμάτη η ζωή σας», σημειώνει ο κ. Χιωτάκης.

Επισκεπτόμενο χωριά και οικισμούς των Χανίων, το ΑΠΕ-ΜΠΕ συνομίλησε με παλιούς, γέροντες και θειάδες, όπως λένε στα Χανιά τις ηλικιωμένες γυναίκες. Μάθαμε ότι η γιορτή του Δεκαπενταύγουστου, η Κοίμηση της Παναγίας, δεν αντιμετωπίζεται ως μία γιορτή λύπης. Απεναντίας, οι περισσότεροι την χαρακτηρίζουν ως γιορτή ελπιδοφόρα, με την εξήγηση ότι αναμένεται η αντάμωση του Χριστού με τη μητέρα του. «Αυτός είναι και ο λόγος που αμέσως μετά τον Μεγάλο Εσπερινό της παραμονής και τη λειτουργία ανήμερα της Παναγίας τα γλέντια και τα πανηγύρια μοιάζουν με λαϊκό ξεσηκωμό. Είναι τα τραπεζώματα παράλληλα εκείνες τις δύο μέρες, 14 και 15 του Αυγούστου, που μαλωμένοι ανθρώποι μεταξύ τους τα ξαναβρίσκουν, παρεξηγημένοι άνθρωποι μονιάζουν και το φαγητό στο τραπέζι γίνεται αντίδωρο της αγάπης και της συγχώρεσης», τονίζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο αγρότης από τον Ομαλό, Μανόλης Δασκαλάκης ο οποίος μας καλεί όλους στη Γιορτή Τσικουδιάς, στη Λίμνη Κυδωνίας.

Κάθε Αύγουστο, τα Χανιά δεν «σηκώνουν ανάστημα» λόγω του τουρισμού. Είναι αυτή η ημέρα του Δεκαπενταύγουστου, που όλο το προηγούμενο και όλο το επόμενο διάστημα από την ημέρα της θρησκευτικής γιορτής, προσδίδει σε ολόκληρο τον νομό την αυθεντικότητα και την αξία της παράδοσης και της γνήσιας ταυτότητας ενός τόπου που δύσκολα αποκόπτεται από τις ρίζες του.

«Το αντάμωμα των γενεών, η επανένωση φίλων και συγγενών που φτάνουν στα Χανιά για να ανάψουν ένα κερί στην Παναγιά του χωριού τους και να πιούν ένα κρασί με τους δικούς τους, η αναζωογόνηση της ενδοχώρας, το ξύπνημα της πίστης που τελικά τόσο ανάγκη έχουμε όλοι μας κι ας μην το μαρτυράμε και η υπόσχεση, πως, και πάλι του χρόνου εδώ θα είμαστε, είναι η ανεκτίμητη αξία του τόπου αυτού και των ανθρώπων του», επισημαίνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η πρόεδρος του Περιφερειακού Συμβουλίου Κρήτης, Σοφία Μαλανδράκη, από τον Πλατανιά Χανίων.

Ρέθυμνο: Παναγία Χαρακιανή: Εκεί όπου το τάμα γίνεται δρόμος

Υπάρχουν τόποι στην Κρήτη όπου ο Δεκαπενταύγουστος παραμένει κάτι περισσότερο από μια μεγάλη θρησκευτική γιορτή. Είναι μνήμη, τάμα, οικογενειακή παράδοση και μια συνήθεια που περνά από γενιά σε γενιά. Ένας από αυτούς βρίσκεται στον Μυλοπόταμο Ρεθύμνου, στην Παναγία τη Χαρακιανή, όπου κάθε Αύγουστο αναβιώνει ένα από τα ιδιαίτερα έθιμα της Κρήτης, αυτό των «Δεκαπενταριστών».

Από την 1η έως και τη 15η Αυγούστου, πιστοί εγκαταλείπουν για δύο εβδομάδες τα σπίτια τους και εγκαθίστανται δίπλα στο ιστορικό προσκύνημα, κοντά στο Μπαλί. Κάτω από τις χαρουπιές, σε έναν βοσκότοπο γύρω από τον ναό, στήνουν αυτοσχέδιες καλύβες και ζουν με ελάχιστες ανέσεις, ακολουθώντας τη νηστεία και συμμετέχοντας στις λατρευτικές ακολουθίες.

Είναι οι «Δεκαπενταριστές». Άνθρωποι μόνοι, ζευγάρια αλλά και ολόκληρες οικογένειες που επιλέγουν να περάσουν εκεί τις ημέρες μέχρι την Κοίμηση της Θεοτόκου, εκπληρώνοντας πολλές φορές ένα παλιό οικογενειακό τάμα. Τα τελευταία χρόνια παρέχονται στους προσκυνητές βασικές υποδομές, όπως νερό, ηλεκτρικό ρεύμα και εγκαταστάσεις υγιεινής. Ο πυρήνας του εθίμου, ωστόσο, παραμένει αναλλοίωτος: λιτή ζωή, προσευχή και συμμετοχή στη θρησκευτική ζωή του προσκυνήματος.

Ο θρύλος του βράχου

Ακόμη και το όνομα της Παναγίας συνδέεται με την τοπική παράδοση. «Χαράκι» στην κρητική διάλεκτο είναι ο μεγάλος, συμπαγής βράχος. Σύμφωνα με τον θρύλο, ένας βοσκός έβλεπε επανειλημμένα ένα παράξενο φως να βγαίνει από τη βάση ενός μεγάλου βράχου. Όταν πλησίασε, ανακάλυψε σε κοίλωμά του την εικόνα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου.

Η παράδοση θέλει τους κατοίκους να προσπάθησαν να μεταφέρουν την εικόνα, εκείνη όμως να επιστρέφει στον βράχο. Το γεγονός ερμηνεύτηκε ως σημάδι και στο σημείο δημιουργήθηκε το προσκύνημα. Η εικόνα της Παναγίας Χαρακιανής θεωρείται θαυματουργή και προσελκύει χιλιάδες πιστούς. Κατά τη διάρκεια του έτους φυλάσσεται στη Μονή Τιμίου Προδρόμου και τον Δεκαπενταύγουστο μεταφέρεται στη Χαρακιανή.

Ένας δρόμος που γίνεται τάμα

Ξεχωριστή θέση έχει και η πεζοπορία προς την Παναγία. Εκατοντάδες άνθρωποι ξεκινούν με τα πόδια από χωριά του Μυλοποτάμου αλλά και από μακρινότερα σημεία της Κρήτης. Για ορισμένους η διαδρομή είναι δεκάδες χιλιόμετρα και διαρκεί ολόκληρη τη νύχτα. Περπατούν κυρίως από το απόγευμα έως τις πρώτες πρωινές ώρες, αποφεύγοντας τη ζέστη του Αυγούστου. Δεν πρόκειται για πεζοπορία αναψυχής. Είναι μέρος του τάματος.

Και όταν φτάσει η 15η Αυγούστου, η αυστηρότητα της νηστείας δίνει τη θέση της στο γιορτινό κρητικό τραπέζι.

Στην Κρήτη ο Δεκαπενταύγουστος γιορτάζεται με κόκκινο κρέας, αρνί, πιλάφι και, ανάλογα με τον τόπο, αντικριστό ή κρέας ψημένο στις κληματόβεργες. Στο Ρέθυμνο το τραπέζι γεμίζει ακόμη με μπουρέκια, χειροποίητα λουκάνικα, μακαρόνια με ξερό ανθότυρο, ντολμαδάκια, γεμιστούς κολοκυθοανθούς και πατάτες οφτές. Ακολουθούν καλτσούνια με μέλι και άλλα παραδοσιακά γλυκά, μαζί με κρασί και τσικουδιά.

Στη Χαρακιανή, όμως, πίσω από τη γιορτή παραμένει κάτι βαθύτερο. Ένα τάμα που γίνεται περπάτημα, δεκαπέντε ημέρες λιτής ζωής κάτω από τις χαρουπιές και μια παράδοση αιώνων που εξακολουθεί να ενώνει οικογένειες και γενιές γύρω από την Παναγία.