«Ο ενθουσιασμός των Ελλήνων δεν είνε δυνατόν να περιγραφεί» -Τι έγραφε η «Μακεδονία» για την απελευθέρωση του 1912

Με την ελληνική σημαία να καταλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος του πρωτοσέλιδου της 28ης Οκτωβρίου και τους στίχους του εθνικού μας ύμνου υποδέχτηκε η εφημερίδα «Μακεδονία» τον ελληνικό στρατό, ως ελευθερωτή της πόλης.

Η εκπλήρωση της αποστολής

Από τον Αύγουστο του 1912 είχε προηγηθεί κυνηγητό της εφημερίδας από τις οθωμανικές αρχές. «Η εφημερίς αύτη, η οποία εξέπληξε τους πάντας διά την απίστευτον της παρησίαν μετά της οποίας λάβρως επετίθετο κατά της τουρκικής κτηνωδίας, υπήρξεν ο στόχος της κτηνωδίας ταύτης» γράφει στις εσωτερικές σελίδες. Δύο φορές διατάχθηκε η αναστολή έκδοσής της.

Την πρώτη φορά, «όταν διεκηρύττεν από των στηλών της ότι η ελληνικωτάτη Ήπειρος ουδέποτε θα γίνη Αλβανική, παρ' όλην την λυσσώδη αγριότητα μεθ' ην οι Αλβανοί μεθυσθέντες εκ της ευκόλου επιτυχίας, ην εσχον κατά την τελευταίαν των επανάστασιν κατά της Τουρκικής σαπίλας επεδίωκον διά πυρός και σιδήρου την αλβανοποίησιν της χώρας μας εκείνης». Τη δεύτερη «όταν προ ολίγων μόλις ημερών ύψωσε την απ' άκρων φωνήν της διά τον τουφεκισμόν, την δολοφονίαν δηλαδή τεσσάρων ιδιωτών Ελλήνων εν Αικατερίνη υπό του Τουρκικού στρατού».

Η εφημερίδα δηλώνει ότι εκπλήρωσε την αποστολή της κατά την Τουρκοκρατία και τώρα «αρχίζει την νέαν της περίοδον έχουσα την πεποίθησιν ότι όπως τότε ούτω και τώρα θα καταστή το ευαγγέλιον παντός Έλληνος».

Συνεχίζεται η μεγάλη εποποιία του '21

Στο κύριο άρθρο αυτού του ιστορικού φύλλου, κάτω από την ελληνική σημαία, η «Μακεδονία» γράφει: «Με θερμά δάκρυα, δάκρυα της χαράς εκείνης, που πλημμυρεί τα στήθη δούλου ανακτώντος την ελευθερίαν του, και δάκρυα της ευγνωμοσύνης εκείνης, που κατακλύζει όλην του την ύπαρξιν, διά τον ελευθερωτήν του, χαιρετίζομεν τον Ελληνικόν στρατόν εισερχόμενον εις την περίλαμπρον των Θεσσαλονικέων πόλιν. Το λαμπρόν τούτο τρόπαιον του γενναίου και νικηφόρου Ελληνικού στρατού κατακρημνίζει από της Ελληνικής Μακεδονίας τον ακρογωνιαίον λίθον του Τουρκικού Κράτους. (...) Και τώρα η κονιαροπατημένη πατρίς του Αριστοτέλους και του Αλεξάνδρου, της οποίας κάθε λόφος και κάθε κοιλάς, κάθε γωνία και κάθε σπιθαμή είνε ποτισμένη με αθώον Ελληνικόν αίμα, και έναυλος και έναγχος από τας οιμωγάς μαρτύρων της Πίστεως και της Πατρίδος, ελευθέρα πλέον ρίπτεται εις την θερμήν, την στοργικήν αγκαλιά την Μητρός Ελλάδος. Ούτω συνεχίζεται η μεγάλη εποποιία του '21. (...) Δόξα και τιμή εις τον λυτρωτήν Ελληνικόν στρατόν, τον συντρίψαντα τας βαρείας αλύσσους της σκλαβιάς μας, τον εκμηδενίσαντα τους δημίους και τυράννους μας, τον αντιγράφοντα τας ωραιοτέρας σελίδας της ιστορίας του Έθνους μας».

Ο ελληνικός στρατός στην πόλη

Η «Μακεδονία» παρουσιάζει με ένα αναλυτικό χρονογράφημα με τίτλο «Η κατάληψις της Θεσσαλονίκης υπό του Ελλήν. Στρατού. Πώς παρεδόθη η πόλις» όλες τις λεπτομέρειες της ιστορικής εκείνης ημέρας. Όπως μαθαίνουμε, ο αρχηγός των τουρκικών δυνάμεων Χασάν Ταχσίν πασάς «βλέπων προελαύνοντα τον ελληνικόν στρατόν» έστησε τις δυνάμεις του εντεύθεν του ποταμού Αξιού και κατέστρεψε τη γέφυρα.

«Αι πολιτικαί Αρχαί της πόλεώς μας σοφρωνέστεραι του Ταχσίν πασά έβλεπον την αδυναμίαν αυτού όπως υπερασπισθή την πόλιν και από της Δευτέρας ήρχισαν προσκαλούσαι τους θρησκευτικούς αρχηγούς της πόλεώς μας και συνεννοούμεναι μετά των εν τη πόλει μας Προξένων των Μ. Δυνάμεων διά την παράδοσιν της πόλεως. Ο Χασάν Ταχσίν πασάς όμως ούτε να ακούση καν ήθελε περί παραδόσεως κατ' αρχάς».

Όταν ο ελληνικός στρατός επισκεύασε τη γέφυρα του Άξιου προκειμένου να τη διασχίσει, ο Ταχσίν δέχτηκε την παράδοση και άρχισε τις διαπραγματεύσεις. Αρχικά, με όρους που «ήσαν τόσο υπερφίαλοι, ώστε εφαίνοντο απευθυνόμενοι προς ηττημένους και όχι προς νικητάς». Οι διαπραγματεύσεις φαινόταν να οδηγούνται σε αδιέξοδο, ο διάδοχος «διέταξε τον υπ' αυτόν στρατόν να καταλάβη την πόλιν εξ εφόδου», κάτι που έκανε τον Ταχσίν να σπεύσει να δεχτεί όλους τους όρους, δηλαδή, όπως αναφέρει η εφημερίδα: «Οι μεν αξιωματικοί να κρατήσουν τα ξίφη των, οι δε στρατιώται να παραδώσουν τα όπλα των, πάντες δε ως αιχμάλωτοι να περικλεισθούν εις τον στρατώνα του Μεγάλου Καράμπουρνου οπόθεν θα αποσταλούν εις τινά νήσον, την οποίαν θα ορίση το Αρχηγείον του Ελληνικού στρατού και θα διαμείνη εκεί ως αιχμάλωτος μέχρι της λήξεως του πολέμου».

Στη συνέχεια, «περί την 3ην ώραν μ. μ. της προχθές ο Διάδοχος εξαπέλυσε διαταγήν προς την 7ην μεραρχίαν υπό τον μέραρχον κ. Κλεομένην, ήτις προχωρήσασα εν τω μεταξύ ημίσειαν μόλις ώραν απείχε της πόλεως να καταλάβη "την παραδοθείσαν πόλιν της Θεσσαλονίκης"», ως έλεγε η διαταγή».

Πράγματι, η 7η μεραρχία προχώρησε προς τους λαχανόκηπους και κατέλαβε τις δυτικές εξόδους της πόλεως και έμεινεν εκεί την νύχτα της 26ης Οκτωβρίου. Την επομένη κατελήφθησαν οι σιδηροδρομικοί σταθμοί και εισήλθαν στην πόλη στρατιώτες και αξιωματικοί. Ο Ίωνας Δραγούμης μαζί με τον λοχαγό του πυροβολικού, μακεδονομάχο Αθ. Εξαδάκτυλο άνοιξαν το οίκημα του ελληνικού προξενείου και ύψωσαν την ελληνική σημαία.

«Ο ενθουσιασμός των Ελλήνων δεν είνε δυνατόν να περιγραφεί επί τη όψει Ελλήνων αξιωματικών και στρατιωτών εισερχομένων νικηφόρως εις την πόλιν μας. Οι πάντες εζητωκραύγαζον, συνέχαιρον αλλήλους, ήγγιζον τους Ελλήνας αξιωματικούς και στρατιώτας, επήδουν, άφινον ανάρθρους φωνάς, τα είχον χάσει κυριολεκτικώς. Σημαίαι ελληνικαί αμέσως ανεπετάσθησαν εις τα ελληνικά καταστήματα και εις τας ελληνικά οικίας. Εξεχύθη δε ο ελληνικός κόσμος εκ των οικιών εις τα κέντρα».

Βασιλιάς και Βενιζέλος

Σε εκείνο το ιστορικό φύλλο του 1912, αμέσως μετά την είσοδο του ελληνικού στρατού στη Θεσσαλονίκη, η εφημερίδα δόξαζε τον αρχιστράτηγο και διάδοχο του θρόνου Κωνσταντίνο, «τον αναδειχθέντα άξιον κληρονόμον των αυτοκρατόρων μας, τον αναστήσαντα τον Μαρμαρωμένον Βασιληάν των λαϊκών παραδόσεων, τον νικηφόρως σύραντα το ξίφος των Κωνσταντίνων».

Στην πορεία, η ακραιφνώς βενιζελική «Μακεδονία» θα αρχίζει να δοξάζει τον Ελευθέριο Βενιζέλο, ως ελευθερωτή. Χαρακτηριστικό είναι το φύλλο της 26ης Οκτωβρίου 1962, με τον Βενιζέλο, με προτεταμένο τον δείκτη του χεριού του, να δίνει εντολή στον στρατό να καταλάβει τη Θεσσαλονίκη. Το χρονογράφημα της ημέρας υπογράφει ένας από τους κορυφαίους χρονογράφους και θεατρικούς συγγραφείς, ο Δημήτρης Ψαθάς, ο οποίος παρουσιάζει τον Βενιζέλο ως «αρχιτέκτονα της νίκης» ενώ τον Κωνσταντίνο ως... απλό «εργολάβο».

«Σας το απαγορεύω», περιγράφει ο Ψαθάς στο χρονογράφημά του με τίτλο: «Μετά τη μάχη του Σαρανταπόρου το μέγα επιτελικό μυαλό του Κωνσταντίνου -με τη συνεργασία του επιτελείου Δούσμανη-Μεταξά- οδηγούσε τον στρατό προς το Μοναστήρι, γιατί τα βιβλία έλεγαν ότι πρέπει να κυκλωθή και να συντριβή πρώτα ο εχθρός και ύστερα να γίνη κατάληψις πόλεων και τόπων. Ποιός, όμως, εχθρός; Οι Τούρκοι πού κατεδίωκε ο Κωνσταντίνος ήσαν σχεδόν αμελητέα ποσότης ενώ οι Βούλγαροι -με τους οποίους δεν είχαμε υπογράψει συνθήκη διανομής- είχαν αποδυθή σε αγώνα δρόμου για να προλάβουν να μπουν πρώτοι στην πόλη των ονείρων τους. Χωρίς να είναι στρατιωτικός ο Βενιζέλος έβλεπε απ' την Αθήνα τα γεγονότα καθαρά κι' αναστατωνόταν. Τηλεγραφεί του Κωνσταντίνου (τα τηλεγραφήματα υπάρχουν στ' αρχεία) ν' αλλάξη πορεία, αλλά εκείνος το βιολί του:

-Ο στρατός δεν θα οδεύση κατά της Θεσσαλονίκης, απαντά. Εγώ έχω καθήκον να στραφώ κατά του Μοναστηρίου. Εκτός αν μου το απαγορεύσετε.

Ο Βενιζέλος διατάσσει:

-Σας το απαγορεύω!

Επειδή, όμως, ξέρει το πείσμα του Κωνσταντίνου στέλνει κατεπειγόντως τον επιτελάρχην του υπουργείου των στρατιωτικών Νίδερ στην Κοζάνη, για να εξηγήση στον διάδοχο τους λόγους που επέβαλλαν την άμεση αλλαγή πορείας και την γρήγορη κατάληψη της Θεσσαλονίκης. Κι’ όχι μονάχα τον Νίδερ στέλνει, αλλά κάνει έκκληση στα πατριωτικά αισθήματα του βασιληά Γεωργίου ν’ αναχωρήση κι’ εκείνος επί τόπου, για να μεταπείση τον γυιό του. Αλλάζει τέλος πορεία ο Κωνσταντίνος αλλά βραδυπορεί αφόρητα, γιατί θέλει να εφαρμόση αυτά που έμαθε στις στρατιωτικές σχολές. Έτσι χάνει μέρες πολύτιμες για να καταλάβη τη Βέροια και τραβά, επί πλέον, βορειότερα, προς τα Γιαννιτσά.

Απεγνωσμένο τηλεγράφημα του Βενιζέλου:

-Σας ικετεύω να εισέλθετε το ταχύτερον εις Θεσσαλονίκην».

Σύμφωνα με την αφήγηση του Ψαθά, ο Κωνσταντίνος συνεχίζει να χρονοτριβεί, ο Βενιζέλος τηλεφωνεί μεσάνυχτα στον βασιλιά Γεώργιο, απειλεί με παραίτηση και τον καθιστά προσωπικά υπεύθυνο για τον κίνδυνο να εισέλθουν πρώτοι οι Βούλγαροι στη Θεσσαλονίκη. Οι Ευρωπαίοι πρόξενοι μαζί με τον Τούρκο στρατηγό Σαδήκ προσφέρουν στον Κωνσταντίνο τη Θεσσαλονίκη, αλλά αυτός βάζει όρους. Ο Βενιζέλος του τηλεγραφεί και πάλι: «Παραγγέλεσθε να αποδεχθείτε την προσφερόμενη υμίν παράδοσιν της Θεσσαλονίκης και να εισέλθετε εις τούτην άνευ χρονοτριβής».

«Και είναι γνωστό ότι χρονοτριβώντας ακόμα ο στρατηλάτης κατάφερε την ύστατη στιγμή, με την βουκέντρα του Βενιζέλου, να μπει στην Θεσσαλονίκη μαζί με τους Βούλγαρους! Για να τους βγάλη δε ο στρατός μας χρειάστηκε να δώσει μάχη μέσα στην πόλη».

Δημοσιεύτηκε στο επετειακό αφιέρωμα «Ο Οκτώβρης της Θεσσαλονίκης» που κυκλοφόρησε με τη «Μακεδονία της Κυριακής» 25/10/2026