Προγράμματα για μαθητές και γονείς για τις διαδικτυακές εξαρτήσεις

Η εξάρτηση και η προβληματική χρήση του διαδικτύου αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα και διαρκώς αυξανόμενα προβλήματα των μαθητών στην Ελλάδα. Η ανάγκη για διαρκή επιβεβαίωση με likes και views, κρατούν επί ώρες τους νέους προσκολλημένους στις οθόνες, επηρεάζοντας τον ύπνο και τη συγκέντρωσή τους. Πολλοί έφηβοι παρουσιάζουν συμπτώματα εθισμού σε βιντεοπαιχνίδια, χάνοντας την αίσθηση του χρόνου και παραμελώντας τις σχολικές τους υποχρεώσεις.

Η υπερβολική έκθεση συνοδεύεται συχνά από φαινόμενα διαδικτυακού τζόγου, εκφοβισμού ή ρητορικής μίσους, επιβαρύνοντας την ψυχική υγεία των μαθητών.

Ο Εθνικός Οργανισμός Πρόληψης και Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων (ΕΟΠΑΕ) αναγνωρίζει τον ψηφιακό εθισμό ως επίσημη μορφή εξάρτησης και δραστηριοποιείται έντονα στην αντιμετώπισή του. Είναι ο μοναδικός, δημόσιος και εγκεκριμένος φορέας στην Ελλάδα για τη διαχείριση των εξαρτήσεων, των εθισμών και των εξαρτητικών συμπεριφορών και παρέχει όλες τις υπηρεσίες του εντελώς δωρεάν.

Όπως δηλώνει στη «Μακεδονία της Κυριακής» ο πρόεδρος του ΕΟΠΑΕ Αθανάσιος Θεοχάρης για την αντιμετώπιση των διαδικτυακών εξαρτήσεων λειτουργούν ειδικά προγράμματα όχι μόνο για τους εφήβους αλλά παρέχεται συμβουλευτική και σε γονείς για το πώς να θέτουν όρια και να αναγνωρίζουν τα πρώιμα σημάδια του εθισμού (π.χ. κοινωνική απόσυρση, επιθετικότητα, πτώση σχολικών επιδόσεων).

Υπάρχουν διαθέσιμα πρόσφατα στοιχεία για το ποσοστό των εφήβων που εμφανίζουν συμπτώματα εξάρτησης από το διαδίκτυο;

Τα ευρήματα της έρευνας ESPAD 2024 για τη χρήση ουσιών, αλκοόλ και την ανάπτυξη άλλων εξαρτητικών συμπεριφορών στο μαθητικό πληθυσμό δείχνουν ότι τα 2/5 των 16χρονων αφιερώνει τουλάχιστον 4 ώρες καθημερινά στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (ΜΚΔ), με το ποσοστό αυτό να εκτοξεύεται κατά τη διάρκεια του Σαββατοκύριακου. Μάλιστα, σχεδόν οι μισοί έφηβοι, παρουσιάζουν ενδείξεις μη υγιούς ενασχόλησης, μία τάση που παρουσιάζει συνεχή άνοδο κατά την τελευταία πενταετία.

Πιο αναλυτικά, το 71% των νέων παίζει συστηματικά video games, με το 21% εξ αυτών -δηλαδή 1 στους 5- να αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα υπερβολικής χρήσης ή εθισμού. Την ίδια στιγμή, το 48% των 16χρονων δηλώνει ότι η συχνή ενασχόληση με τα ΜΚΔ τους προκαλεί δυσκολίες στην καθημερινότητα. Το φαινόμενο αυτό πλήττει εντονότερα τη συναισθηματική τους υγεία.

Πρόκειται για ελληνικό φαινόμενο ή κάτι ανάλογο συμβαίνει και στο εξωτερικό;

Το φαινόμενο δεν περιορίζεται μόνο στην Ελλάδα, απεναντίας αποτελεί μέρος μίας διεθνούς τάσης. Έρευνες από το εξωτερικό δείχνουν ότι πολλά παιδιά κάτω των 13 ετών διατηρούν προφίλ σε πλατφόρμες -συχνά εν αγνοία των γονιών τους μέσω «κρυφών» λογαριασμών- γεγονός που αναδεικνύει την έλλειψη συστημάτων ελέγχου που εφαρμόζουν τα ίδια τα κοινωνικά δίκτυα. Συνολικά, υπολογίζεται ότι το 4% με 7% των εφήβων που αντιμετωπίζουν κάποιου είδους εξάρτηση, έχουν ως κύριο πρόβλημα το διαδίκτυο και τα ΜΚΔ.

Όσον αφορά το διαδικτυακό τζόγο υπάρχουν και εκεί αυξητικές τάσεις;

Ο διαδικτυακός και επίγειος τζόγος, ως φαινόμενο στην Ελλάδα λαμβάνει ανησυχητικές διαστάσεις, επηρεάζοντας οριζόντια τόσο τους ενήλικες όσο και τον εφηβικό/νεανικό πληθυσμό. Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία της Επιτροπής Εποπτείας και Ελέγχου Παιγνίων (ΕΕΕΠ), περίπου το 60% των ενηλίκων στη χώρα έχει πάρει μέρος σε τυχερά παιχνίδια, είτε μέσω της νόμιμης οδού, είτε παράνομα. Ενδεικτικό της εκρηκτικής ανόδου της αγοράς είναι ότι ο τζίρος του online στοιχηματισμού άγγιξε τα 20 δισεκατομμύρια ευρώ, καταγράφοντας άλμα της τάξης του 19%.

Το πλέον ανησυχητικό στοιχείο, ωστόσο, εστιάζεται στη διείσδυση του φαινομένου στους νέους. Ο ψηφιακός τζόγος, και ιδιαίτερα όταν η πρόσβαση σε αυτόν πραγματοποιείται μέσω παράνομων πλατφορμών, αποτελεί σοβαρή απειλή για τους εφήβους, καθώς χαρακτηρίζεται από υψηλότατο ρίσκο εθισμού και απώλειας ελέγχου.

Υπάρχουν στατιστικά στοιχεία για τους εφήβους που παίζουν τυχερά παιχνίδια;

Τα ευρήματα της πανελλαδικής έρευνας ESPAD 2024, στην οποία συμμετείχαν 6.810 μαθητές, αποτυπώνουν ανάγλυφα το πρόβλημα στην εφηβική ηλικία:

• Το 36% των μαθητών έχει παίξει τυχερά παιχνίδια έστω και μία φορά.

• Το 24,2% στοιχημάτισε κατά τον τελευταίο χρόνο.

• Το 16,5% είχε σχετική δραστηριότητα τον τελευταίο μήνα.

• Το 8,9% των εφήβων βρίσκεται πλέον σε ζώνη υψηλού κινδύνου, με το 2,5% να παρουσιάζει ήδη κλινική εικόνα εθισμού.

Η τάση αυτή στους Έλληνες εφήβους και νεαρούς ενήλικες είναι σταθερά ανοδική και, μάλιστα, ξεπερνά τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.

Συμπερασματικά, η εξάρτηση από τα τυχερά παιχνίδια αποτελεί μία βαθιά κοινωνική πρόκληση στην Ελλάδα, γεγονός που αποδεικνύεται μέσω της σύγκρισης των ηλικιακών ομάδων: Ενώ το ποσοστό εθισμού στους ενήλικες κυμαίνεται μεταξύ 2,5% και 3%, στους εφήβους το ποσοστό κινδύνου αγγίζει το 8,9% ήτοι τρεις φορές υψηλότερο στη νέα γενιά.

Οι πολίτες ζητούν βοήθεια από τις δομές του ΕΟΠΑΕ;

Η επιτακτική ανάγκη για άμεση δράση αποτυπώνεται καθαρά στα επίσημα στοιχεία των δομών του Εθνικού Οργανισμού Πρόληψης και Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων (ΕΟΠΑΕ):

• Γραμμή Υποστήριξης 1145: Σε διάστημα ενός εξαμήνου, εξυπηρετήθηκαν 1.393 άτομα (ηλικίας 6 έως 80 ετών) για θέματα εθισμού. Από αυτά, το 3,95% ζήτησε βοήθεια αποκλειστικά για την εξάρτηση από το ίντερνετ. Αν και το ποσοστό για τις ουσίες παραμένει στο 30%, η δυναμική άνοδος των περιστατικών που σχετίζονται με το διαδίκτυο προκαλεί έντονο προβληματισμό.

• Γραμμή 1114: Από τις 90 πιο πρόσφατες κλήσεις που αφορούσαν αλκοόλ, ουσίες και διαδίκτυο, οι 7 έγιναν από γονείς που ανησυχούσαν για την προβληματική συμπεριφορά των παιδιών τους, αναφορικά με τα ψηφιακά μέσα, γεγονός που υπογραμμίζει την ανάγκη στήριξης του οικογενειακού συστήματος.

• Γραμμή 1031: Στις τελευταίες 48 κλήσεις που καταγράφηκαν σχετίζονται με την προβληματική χρήση και εξάρτηση, εκ των οποίων οι 28 πραγματοποιήθηκαν από ενήλικες και οι 20 από ανήλικους, επιβεβαιώνοντας πόσο έντονα έχει επηρεάσει το πρόβλημα το νεανικό πληθυσμό.

Πώς ξεχωρίζουμε την αυξημένη χρήση του διαδικτύου από μία πραγματική εξαρτητική συμπεριφορά; Ποια είναι τα ανησυχητικά σημάδια που πρέπει να προσέξουν οι γονείς;

Ως μεμονωμένο στοιχείο, ο αριθμός των ωρών που περνά ένα παιδί στο διαδίκτυο, δεν συνιστά απαραιτήτως μία εξαρτητική συμπεριφορά. Σε κλινικό επίπεδο τα πρώτα σημάδια εμφάνισης μίας εξαρτητικής συμπεριφοράς σχετίζονται με όλες εκείνες τις σημαντικές αλλαγές στην ίδια την συμπεριφορά που εκδηλώνει ο έφηβος, στη διάθεσή του και στη διατάραξη ή μη της λειτουργικότητάς του. Επιπλέον, αφορά στο κατά πόσο δύναται ο έφηβος να ελέγξει τη χρήση που γίνεται, στον καταναγκαστικό χαρακτήρα της, χρήσης καθώς και στις συνέπειες που αποφέρει σε συνολικό επίπεδο στη ζωή του.

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί το γεγονός, όταν ο έφηβος αδυνατεί επανειλημμένα να μειώσει τη χρήση, όταν το διαδίκτυο αποκτά προτεραιότητα έναντι του ύπνου, του σχολείου, των φίλων ή άλλων καθημερινών δραστηριοτήτων. Αξιοσημείωτα προειδοποιητικά σημάδια θεωρούνται η έντονη ευερεθιστότητα όταν του ζητείται να σταματήσει, η χρήση στα «κρυφά» ή και κατά τη διάρκεια της νύχτας, τα ψέματα στους γονείς σχετικά με τον χρόνο που περνά συνδεδεμένος, η απώλεια/εγκατάλειψη προηγούμενων ενδιαφερόντων και η κοινωνική απομόνωση/απόσυρση.

Διερεύνηση θα χρειαστεί να γίνει και στους λόγους που ο έφηβος χρησιμοποιεί το διαδίκτυο και εν γένει τα ψηφιακά μέσα. Αν οι λόγοι αφορούν στην ανακούφιση από το άγχος, τη μοναξιά, τη θλίψη ή άλλων δυσάρεστων συναισθήματων, τότε ίσως χρειάζεται να διερευνηθούν και άλλες πιθανές αιτίες που μπορεί να σχετίζονται με την ψυχική υγεία.

Ποιον ρόλο παίζουν τα διαδικτυακά παιχνίδια και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης στην ανάπτυξη εξαρτητικών συμπεριφορών;

Τα διαδικτυακά παιχνίδια και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δημιουργούν το χώρο όπου μπορούν να αναπτυχθούν προβληματικές ή και εξαρτητικές συμπεριφορές, καθώς προσφέρουν άμεση ανταμοιβή, επιπλέον στόχους, αίσθηση επίτευξης, συνεχή κίνητρα για να συνεχίσει κάποιος να παίζει, αίσθημα ανταγωνισμού, κοινωνική αναγνώριση, επιβράβευση, συνεχή ροή περιεχομένου και ανάγκη να παρακολουθεί κάποιος «ζωντανά» τη ζωή των άλλων. Τόσο τα διαδικτυακά παιχνίδια όσο και τα ΜΚΔ μπορούν να δημιουργήσουν την αίσθηση ότι αν ο χρήστης αποσυνδεθεί, θα χάσει κάτι σημαντικό είτε από την ομάδα είτε εν γένει από την ψηφιακή ζωή.

Ειδικότερα για έναν έφηβο που αισθάνεται μόνος, αγχωμένος ή ανασφαλής, τα ΜΚΔ μπορούν να αποτελέσουν έναν πολύ εύκολο τρόπο προσωρινής ψυχικής ανακούφισης. Γι’ αυτό και η πρόληψη χρειάζεται, μεταξύ άλλων, να εξετάζει τις ανάγκες που καλύπτει η διαδικτυακή δραστηριότητα, ενισχύοντας την υιοθέτηση υγιών εναλλακτικών ή συμπεριφορών.

Ποιες είναι οι σημαντικότερες συνέπειες της προβληματικής χρήσης του διαδικτύου στην ψυχική και κοινωνική ζωή ενός νέου;

Οι συνέπειες δεν διαφέρουν από εκείνες όπως εκδηλώνονται σε κάθε εξαρτητική συμπεριφορά και αφορούν στην επίδραση που επιφέρουν στη λειτουργικότητα του ατόμου. Επομένως, μιλάμε για αλλαγές που εμφανίζονται στη συμπεριφορά, στη διάθεση, στην απώλεια ενδιαφέροντος ή και απόσυρση από δραστηριότητες είτε σχολικές είτε εξωσχολικές που παλαιότερα ευχαριστούσαν τον έφηβο, ευερεθιστότητα στο αίτημα απομάκρυνση από την οθόνη, μυστικοπάθεια, κοινωνική απόσυρση και ανάγκη για διαρκή σύνδεση, διαταραχή στις οικογενειακές / κοινωνικές σχέσεις. Επιπλέον, η συνεχής έκθεση και αναπόφευκτα η σύγκριση με εξιδανικευμένες εικόνες ζωής που προβάλλονται τόσο στο διαδίκτυο όσο και στα κοινωνικά δίκτυα, από δημιουργούς ψηφιακού περιεχομένου, μπορεί να επηρεάσουν αρνητικά την αυτοεκτίμηση και την ψυχοσυναισθητική τους υγεία. Έρευνες δείχνουν ότι η υπερβολική χρήση των κοινωνικών δικτύων σχετίζεται με αυξημένα επίπεδα άγχους, προβλήματα ύπνου, δυσκολίες συγκέντρωσης και μειωμένη ψυχολογική ευεξία.

Τι υπηρεσίες παρέχει σήμερα ο ΕΟΠΑΕ για τους νέους που έχουν αναπτύξει προβληματική χρήση του διαδικτύου και τις οικογένειές τους;

Αναφορικά με τον πυλώνα της πρόληψης, υπάρχει ένα ενεργό δίκτυο 75 κέντρων πρόληψης και 13 τμημάτων και γραφείων πρόληψης και ενημέρωσης, μίας κινητής μονάδας πρόληψης εφήβων στην Αττική, τα οποία διενεργούν στοχευμένες παρεμβάσεις καθολικής, ενδεδειγμένης και επικεντρωμένης πρόληψης στην εκπαιδευτική κοινότητα.

Επιπλέον, η Ελλάδα συμμετέχει στο διεθνές, καινοτόμο, Πρόγραμμα CHAMPS του γραφείου των Ηνωμένων Εθνών για τον έλεγχο των ναρκωτικών και την πρόληψη του εγκλήματος (UNODC), μέσω του οποίου θα ενισχυθούν επιστημονικά τεκμηριωμένες παρεμβάσεις πρόληψης από τη γέννηση έως την εφηβεία, με στόχο την αντιμετώπιση παραγόντων κινδύνου και την ενίσχυση προστατευτικών παραγόντων για την υγιή ανάπτυξη των παιδιών.

Παράλληλα, αξιοποιούνται σύγχρονα ψηφιακά εργαλεία, όπως διαδικτυακές πλατφόρμες και εφαρμογές, για την συμβουλευτική υποστήριξη των εφήβων και δη σε καταστάσεις κρίσης και παραπομπής τους όταν κριθεί απαραίτητο, στις κατάλληλες για αυτούς δομές (Πλατφόρμα Online Τηλεσυμβουλευτικής). Για άμεση ενημέρωση και υποστήριξη, οι άμεσα ενδιαφερόμενοι ή και το οικογενειακό περιβάλλον, μπορούν επίσης να απευθύνονται, δωρεάν και ανώνυμα, στη τηλεφωνική γραμμή συμβουλευτικής για τυχερά παιχνίδια 1114.

Στο επίπεδο της Θεραπείας λειτουργούν έξι Μονάδες Εφήβων (δύο στην Αθήνα και από μία στη Θεσσαλονίκη, στο Ηράκλειο, στην Κέρκυρα και τον Βόλο) όπου παρέχονται υπηρεσίες ατομικής και ομαδικής ψυχοθεραπείας με στόχο, μεταξύ άλλων, την ενδυνάμωση των εφήβων, μέσω καλλιέργειας δεξιοτήτων και ομαδικών δραστηριοτήτων για την ομαλή μετάβασή τους προς την ενηλικίωση. Όπως και στη θεραπεία έτσι και στην επανένταξη λειτουργούν ομάδες γονέων (ομαδική ψυχοθεραπεία, οικογενειακές συναντήσεις), καθώς και προγράμματα προσανατολισμένα στην υποστήριξη της οικογένειας σε εννέα πόλεις στην Ελλάδα.

Τέλος, στον στρατηγικό σχεδιασμό του ΕΟΠΑΕ περιλαμβάνεται η δημιουργία ενός Εθνικού Παρατηρητηρίου για τον Ψηφιακό Εθισμό, όπου έχει ως στόχο την ανάδειξη του προβλήματος του ψηφιακού εθισμού, την παρακολούθηση του και την παροχή εστιασμένων παρεμβάσεων πρόληψης και αντιμετώπισης του προβλήματος. Αυτό είναι μία τομή στο πεδίο των εξαρτήσεων, καθώς η χώρα μας θα λειτουργεί προληπτικά όσον αφορά τις νέες τάσεις, όπως ο ψηφιακός εθισμός και ο ψηφιακός στοιχηματισμός, και θα διαμορφώνει τις κατάλληλες πολιτικές και παρεμβάσεις σε πραγματικό χρόνο.

Εθνικός Οργανισμός Πρόληψης και Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων

Γραμμές τηλεφωνικής υποστήριξης:

1145: Γραμμή ψυχολογικής υποστήριξης.

1031: Τηλεφωνική γραμμή υποστήριξης SOS.

1114: Γραμμή συμβουλευτικής για τον εθισμό στα τυχερά παιχνίδια.

*Δημοσιεύθηκε στη «ΜτΚ» στις 27.09.2026