Τα «Ελγίνεια» της Μακεδονίας. Της Αριάδνης Παπαφωτίου

- Newsroom

Της Αριάδνης Παπαφωτίου

Η διαδρομή των κλαπέντων εκκλησιαστικών κειμηλίων από τις Μονές της Εικοσιφοίνισσας Παγγαίου, του Τιμίου Προδρόμου Σερρών και Μητροπόλεων της Μακεδονίας, η αθέτηση της Συνθήκης του Νεϊγί, οι πολυετείς διπλωματικές προσπάθειες και τα αμείλικτα ερωτήματα που γεννά η πρόσφατη συμφωνία ανταλλαγής τους με τα λείψανα του σημαντικότερου μεσαιωνικού ηγεμόνα της Βουλγαρίας.

Έναν και πλέον αιώνα μετά τη λεηλασία των ελληνικών Μοναστηριών από τους Βουλγάρους, η ιστορία επιστρέφει με παράδοξο τρόπο: Η Ελλάδα παίρνει πίσω 48 κειμήλια και παραδίδει στη Βουλγαρία τα λείψανα του Τσάρου Σαμουήλ.

Μήπως, τελικά, το «Μνημόνιο Κατανόησης» του 2026 δεν κλείνει απλώς μία ιστορική εκκρεμότητα, αλλά δημιουργεί μία νέα -και ιδιαίτερα δύσκολη- συζήτηση για το τι ακριβώς ανταλλάχθηκε, τι αναγνωρίστηκε και τι παραχωρήθηκε;

1. Η Λεηλασία και η Αθέτηση της Συνθήκης του Νεϊγί (1916-1944)

* 1916-1917: Στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, οι βουλγαρικές δυνάμεις, δρώντας στοχευμένα και οργανωμένα, αφαιρούν βίαια εκατοντάδες μοναδικά χειρόγραφα (Ευαγγέλια, Κώδικες, Αυτοκρατορικά Χρυσόβουλα, Πατριαρχικά Συγίλλια κ.ά.) και άλλα τόσα πολύτιμα εκκλησιαστικά αντικείμενα (εικόνες, σταυρούς, λειψανοθήκες, εκκλησιαστικά σκεύη, άμφια κ.ά.), λεηλατώντας τις Μονές Τιμίου Προδρόμου Σερρών και Εικοσιφοίνισσας, καθώς και μοναστήρια της Δράμας.

* Προηγήθηκε (το 1916) σύμφωνα με τις ιστορικές πηγές, πλήρης καταγραφή των εκκλησιαστικών κειμηλίων από τον Τσέχο δημοσιογράφο και ακραίο βουλγαρόφιλο Βλαντιμιρ Σις. Βάσει εκείνων των καταγραφών του και παρουσία του, λεηλατήθηκαν το 2017 οι Μονές από τον βουλγαρικό Στρατό.

* Συνολικά εκλάπησαν τουλάχιστον 691 χειρόγραφοι κώδικες, από τους οποίους οι 261 αφαιρέθηκαν από τη Μονή Τιμίου Προδρόμου (100 χειρόγραφα σε μεμβράνη και 161 σε χαρτί) και άλλοι 430 από τη Μονή Εικοσιφοίνισσας (οι 160 σε μεμβράνη). Πρόκειται για έναν ανεκτίμητο θησαυρό βυζαντινών και μεσαιωνικών Κωδίκων.

* 1919: Με τη λήξη του πολέμου, υπογράφεται η Συνθήκη του Νεϊγί, η οποία υποχρεώνει τη Βουλγαρία να επιστρέψει στην Ελλάδα όλα τα κλαπέντα κειμήλια.

* 1919-1924: Στις διαπραγματεύσεις, η Σόφια ισχυρίζεται ότι κατέχει μόνο κάποια χειρόγραφα και κειμήλια, υποστηρίζοντας ότι πολλά καταστράφηκαν, χάθηκαν ή βρίσκονται σε χέρια ιδιωτών. Τελικά, το 1924 παραδίδει στην Ελλάδα 259 χειρόγραφους κώδικες, κατακρατώντας τα υπόλοιπα κλαπέντα.

* 1944: Κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, σημειώνεται δεύτερη λεηλασία των Μονών από τους Βουλγάρους, στους οποίους οι γερμανικές δυνάμεις κατοχής είχαν παραχωρήσει τη διοίκηση της Ανατολικής Μακεδονίας. Με τη λήξη του πολέμου, το αίτημα της Ελλάδας για επιστροφή, μαζί και των κλεμμένων του 1917, δεν περνά στη Συνθήκη Ειρήνης των Παρισίων (1947).

2. Η Ανακάλυψη του Τσάρου Σαμουήλ στην Πρέσπα (1965)

Το 1965, ο καθηγητής Αρχαιολογίας του ΑΠΘ Νικόλαος Μουτσόπουλος, κατά τις ανασκαφές στη Βασιλική του Αγίου Αχιλλείου στη Μικρή Πρέσπα, ανακαλύπτει τέσσερις σαρκοφάγους. Ο ένας από τους σκελετούς αποδίδεται στον εθνικό ιστορικό ηγεμόνα των Βουλγάρων Τσάρο Σαμουήλ, βάσει των πολυτελών υφασμάτων ταφής και των οστικών τραυμάτων που ταυτίζονταν με ιστορικές περιγραφές. Στους άλλους τρείς τάφους βρέθηκαν οστά που αποδόθηκαν σε στενά μέλη της οικογένειάς του από τον δυναστικό Οίκο των Κομητόπουλων.

Από το 2012, όλα τα λείψανα φυλάσσονταν σε χρηματοκιβώτιο στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης και δεν αποτελούσαν υλικό της μόνιμης έκθεσης του Μουσείου. Παρουσιάστηκαν δημόσια για πρώτη φορά στις 6 Οκτωβρίου 2014, κατά την επίσκεψη του Βούλγαρου προέδρου Ρόσεν Πλεβνελίεφ.

Έκτοτε, παρέμεναν σε καθεστώς φύλαξης στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης μέχρι την παράδοσή τους στη Σόφια (στις 3/10/2026).

3. Η Έρευνα και η Αποκάλυψη των Χειρογράφων (1976-1994)

* 1976: Με πρωτοβουλία του Ακαδημαϊκού και καθηγητή Φιλολογίας του ΑΠΘ Λίνου Πολίτη, ξεκινά έρευνα για τον εντοπισμό των κειμηλίων. Την προσπάθεια ανέθεσε ο ίδιος ο Λίνος Πολίτης στον καθηγητή και τότε Πρόεδρο της Εταιρείας Σλαβικών Μελετών Αντώνιο-Αιμίλιο Ταχιάο, με τη συνδρομή της Ακαδημίας Αθηνών (Δ. Ζακυνθηνός) και του Εθνικού Κέντρου Ερευνών της Γαλλίας (Marcel Richard). Οι επαφές του ίδιου του Λ. Πολίτη με Βούλγαρους ειδικούς και επιστήμονες αποβαίνουν άκαρπες, καθώς η Σόφια δηλώνει πλήρη άγνοια.

* 1985: Ο Α.-Α. Ταχιάος, εκπροσωπώντας το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών, θέτει εκ νέου το ζήτημα σε Βούλγαρο πολιτικό παράγοντα, ο οποίος παραδέχεται για πρώτη φορά την ύπαρξη κλεμμένων χειρογράφων που δεν επιστράφηκαν, δηλώνοντας όμως πως «δεν πρόκειται με κανέναν τρόπο να αποδοθούν στην Ελλάδα». (Συνέντευξη στο ΒΗΜΑ το 2008).

* 1990: Οι καθηγητές του ΑΠΘ Β. Άτσαλος, Β. Κατσαρός και Χ. Παπαστάθης εντοπίζουν στο Κέντρο «Ιβάν Ντούιτσεφ» στη Σόφια 418 χαμένα χειρόγραφα των Μονών Εικοσιφοίνισσας και Τιμίου Προδρόμου. Τα χειρόγραφα φέρουν αλλοιώσεις που αποσκοπούσαν στην απόκρυψη της ταυτότητάς τους. Οι καθηγητές δημοσιεύουν την παρέμβαση-μανιφέστο: «Κυνηγώντας τα χαμένα ελληνικά χειρόγραφα».

* 1994: Η επιστημονική ομάδα ολοκληρώνει την καταγραφή/κατάλογο των χειρογράφων στο Κέντρο «Ivan Dujčev», τεκμηριώνοντας την προέλευση των κλεμμένων Κωδίκων. Έκτοτε, η ελληνική πλευρά προβαίνει σε διαβήματα επιστροφής τους βάσει της Συνθήκης του Νεϊγί -μάλιστα, μέχρι το 2007, πολιτικοί συνέδεαν το θέμα με την ευρωπαϊκή πορεία της Βουλγαρίας- χωρίς ουσιαστική ανταπόκριση.

4. Το Παρασκήνιο της Ανταλλαγής και η Συμφωνία του 2026

* 2014: Επί κυβέρνησης Αντώνη Σαμαρά, ο βουλευτής Θεοδ. Καράογλου καταθέτει Ερώτηση στη Βουλή για την «Ανταλλαγή των οστών του Τσάρου Σαμουήλ με τα Βυζαντινά χειρόγραφα». Το ΥΠΠΟ επί υπουργίας του Κωνσταντίνου Τασούλα, ξεκινά διαβουλεύσεις με τη συμμετοχή και της Λίνας Μενδώνη. Την ίδια χρονιά, Αθήνα αποφασίζει τελικά να παραμείνουν τα οστά του Σαμουήλ στην Ελλάδα.

* 2015-2018: Η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ πιάνει το νήμα συνεχίζοντας τις διαπραγματεύσεις μέσω των Υπουργών Πολιτισμού (Αρ. Μπαλτά, Λ. Κονιόρδου, Μ. Ζορμπά) και του ΥΠΕΞ (Ν. Κοτζιάς, Μαρκ. Μπόλαρης), κρατώντας το θέμα ανοιχτό.

* Ο πρώην Υφ. Εξωτερικών Μάρκος Μπόλαρης αναφέρει (στις 5/10/2026) ότι κατά τη θητεία του είχε απευθείας συνεννοήσεις με τη βουλγαρική πλευρά και ότι το 2019 είχε επιτευχθεί συναίνεση σε επίπεδο των δύο πρωθυπουργών και των δύο Προέδρων για την πλήρη εφαρμογή της Συνθήκης του Νεϊγύ και την επιστροφή του συνόλου των κειμηλίων, αλλά ότι τελικά η διαδικασία πάγωσε λόγω των πρόωρων εκλογών του 2019.

* 2019-2025: Το ζήτημα της διεκδίκησης και του επαναπατρισμού των κλαπέντων κειμηλίων φαίνεται να εξελίσσεται με χαμηλότερους τόνους δημοσιότητας, σε δύο παράλληλα μέτωπα: Διμερώς με τη Βουλγαρία και διεθνώς με μουσεία/ιδρύματα και πανεπιστήμια του εξωτερικού. Το 2021, το ΥΠΠΟ ολοκληρώνει την πλήρη επικαιροποίηση των καταλόγων ταυτοποίησης των κλεμμένων κειμηλίων.

* 29 Σεπτεμβρίου 2026: Η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη και ο Βούλγαρος ομόλογός της Εβτίμ Μιλόσεφ υπογράφουν Μνημόνιο Κατανόησης (MoU) για την ανταλλαγή κειμηλίων.

* 3 Οκτωβρίου 2026: Υπογράφονται τα πρωτόκολλα παράδοσης-παραλαβής στη Θεσσαλονίκη, παρουσία των Πρωθυπουργών των δύο χωρών Κ. Μητσοτάκη και Rumen Radev. Την ίδια μέρα, τα οστά του Τσάρου Σαμουήλ μαζί με αυτά των διαδόχων του, μεταφέρονται στη Σόφια, όπου γίνονται δεκτά με τιμές αρχηγού κράτους.

5. Κρίσιμα Ερωτήματα για τη Συμφωνία

1. Νομική υποχρέωση 1: Το κρίσιμο νομικό ερώτημα είναι αν το Μνημόνιο της 29ης Σεπτεμβρίου 2026 αποτελεί διεθνή συμφωνία που κατά το άρθρο 36 §2 του Συντάγματος, απαιτεί κύρωση με τυπικό νόμο από τη Βουλή. Η ονομασία του ως «Μνημονίου Κατανόησης» δεν αρκεί από μόνη της για να απαντηθεί το ζήτημα.

2. Νομική υποχρέωση 2: Βάσει των όρων (άρθρα 125–126) της Συνθήκης του Νεϊγί (1919) για τα προϊόντα πολεμικής λεηλασίας, οφείλει ή όχι η Βουλγαρία να επιστρέψει τα κειμήλια χωρίς κανένα αντάλλαγμα;

3. Διαφάνεια του κειμένου: Γιατί το αυτούσιο κείμενο του Μνημονίου Κατανόησης (MoU) δεν δόθηκε στη δημοσιότητα από το Υπουργείο Πολιτισμού ταυτόχρονα με την υπογραφή του, μένοντας προσβάσιμο μόνο σε διπλωμάτες;

4. Δημοσιοποίηση καταλόγου: Γιατί δεν δημοσιοποιήθηκε άμεσα ο πλήρης κατάλογος με τις ακριβείς περιγραφές των 48 κειμηλίων;

5. Κριτήρια επιλογής: Με ποια κριτήρια και από ποιούς επιλέχθηκαν τα συγκεκριμένα 48 αντικείμενα ανάμεσα στα εκατοντάδες ανεκτίμητα κειμήλια που εξακολουθούν να κατέχουν οι Βούλγαροι;

6. Απουσία των χειρογράφων: Γιατί δεν περιελήφθη στην επιστροφή κανένα από τα κλεμμένα χειρόγραφα, τους Μοναστηριακούς Κώδικες, τα Χρυσόβουλα ή το περίφημο εικονογραφημένο «Ευαγγέλιο των 9 οκάδων», συνδεδεμένο με τον Βυζαντινό Αυτοκράτορα Ιωάννη ΣΤ’ Καντακουζηνό;

7. Αρχαιολογικός Νόμος: Πώς ξεπεράστηκαν οι συνταγματικές και αυστηρές νομικές απαγορεύσεις του ελληνικού Αρχαιολογικού Νόμου, που χαρακτηρίζει τα ανασκαφικά ευρήματα (οστά Σαμουήλ κ.λπ.) ως αμεταβίβαστη δημόσια περιουσία;

6. Επίλογος

Η Βουλγαρία είχε στα χέρια της κειμήλια που η ίδια η κυβέρνησή της αναγνωρίζει ότι εκλάπησαν από ελληνικές Μονές το 1917.

Η Ελλάδα είχε στα χέρια της λείψανα που ανακαλύφθηκαν από Έλληνα αρχαιολόγο σε ανασκαφή στην Ελλάδα.

Το 2026 οι δύο κυβερνήσεις επέλεξαν να τα ανταλλάξουν.

Δηλαδή, η Ελλάδα αποδέχθηκε ένα πλαίσιο «αμοιβαίας ανταλλαγής-κατάθεσης», αντί να επιδιώξει την επιστροφή των ελληνικών κειμηλίων ως προϊόντων αποδεδειγμένης πολεμικής αρπαγής.

Πρόκειται για μία πολιτική επιλογή αμοιβαιότητας, αντί της μονομερούς αποκατάστασης των ελληνικών απωλειών.

Αυτή η επιλογή δικαιολογεί σοβαρό δημόσιο διάλογο για το αν η Ελλάδα διαπραγματεύτηκε από θέση ισοτιμίας ή εάν, τελικά, εξίσωσε δύο διαφορετικού ιστορικού βάρους περιπτώσεις.

Ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης, στην ομιλία του, διατύπωσε την αρχή ότι «monuments, historical artefacts cannot be treated as spoils of war», δηλαδή: «Τα μνημεία και τα ιστορικά αντικείμενα δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως λάφυρα πολέμου».

Όμως η Συμφωνία-Μνημόνιο αφορά ακριβώς κειμήλια που η ίδια η ελληνική κυβέρνηση περιγράφει ως «αποσπασθέντα από τις Μονές το 1917».

Αυτό είναι πραγματικά το πολιτικό παράδοξο της Συμφωνίας.

*Δημοσιεύθηκε στη «ΜτΚ» στις 11.10.2026