Θεσσαλονίκη: Δράση στο ΓΕΛ Πεύκων για τη Βιολογική σκέψη του Αριστοτέλη

Στην εποχή των δικτύων, της τεχνητής νοημοσύνης, της μοριακής βιολογίας, της βιοτεχνολογίας, της ραγδαίας ανάπτυξης της Βιολογίας, οι σκέψεις και οι καταθέσεις του Αριστοτέλη για τη ζωή, τις μορφές της, την αρχή και τη συνέχειά της, τον άνθρωπο και το περιβάλλον θα μπορούσαν να συνεισφέρουν στην πληρέστερη κατανόηση της ύπαρξής μας και του περιβάλλοντος κόσμου μας;

Σε αυτή την ερώτηση κλήθηκε να απαντήσει και να συζητήσει με μαθητές και μαθήτριες του ΓΕΛ Πεύκων, ο Ομότιμος Καθηγητής του τμήματος Βιολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και αντιπρόεδρος του Διεπιστημονικού Κέντρου Αριστοτελικών Μελετών (ΔΙΚΑΜ), Ζαχαρίας Σκούρας σε μία ξεχωριστή δράση που στόχευε σε έναν άλλον τρόπο προσέγγισης της γνώσης και πραγματοποιήθηκε το πρωί της Παρασκευής 27 Μαρτίου, με πρωτοβουλία της Φιλολόγου του σχολείου, Σοφίας Βασιλείου και του Βιολόγου, Χρήστου Τασιού.

Η κ. Βασιλείου διδάσκει στη Γ’ Λυκείου τα Ηθικά Νικομάχεια του Αριστοτέλη και σε συνεργασία με τον Χρήστο Τασιό, καθηγητή βιολογίας, στο τμήμα Υγείας της Γ΄ Λυκείου αποφάσισαν να προχωρήσουν σε μία διαθεματική προσέγγιση των δύο εκπαιδευτικών αντικειμένων με στόχο, όπως μεταφέρει η ίδια στο emakedonia.gr, να ανοίξουν περαιτέρω οι ορίζοντες των μαθητών και μαθητριών του σχολείου. Η απήχηση που είχε η συγκεκριμένη εκδήλωση ήταν μεγάλη, με την ενεργό συμμετοχή τμημάτων της κατεύθυνσης υγείας και των ανθρωπιστικών σπουδών όπου τα παιδιά παρακολούθησαν τη διάλεξη με προσοχή είχαν ερωτήσεις και ανέπτυξαν μία πολύ καλή και εποικοδομητική συζήτηση με τον κ. Σκούρα.

Η Φιλόλογος στο ΓΕΛ Πεύκων μεταφέρει πως το σχολείο υποστηρίζει τέτοιες δραστηριότητες διαδικτυακά, με τη συγκεκριμένη όμως να είναι η πρώτη που έγινε δια ζώσης, στην αίθουσα πολλαπλών χρήσεων του σχολείου. «Στόχευσή μας είναι να ανοίξουμε τους ορίζοντες των παιδιών σε κάτι διαφορετικό και φυσικά να επιμορφωθούν περαιτέρω στο αντικείμενο που μελετούν» εξηγεί η ίδια. Παρά το γεγονός ότι η συγκεκριμένη ομιλία του κ. Σκούρα στο ΓΕΛ Πεύκων έγινε στο πλαίσιο του γνωστικού του αντικειμένου και προσεκλήθη προσωπικά, επιθυμία του σχολείου είναι να αναπτυχθεί η συνεργασία του σχολείου με το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

Ολόκληρη η ομιλία του κ. Σκούρα: 

Στην εποχή των δικτύων, της τεχνητής νοημοσύνης, της μοριακής βιολογίας, της βιοτεχνολογίας, της ραγδαίας ανάπτυξης της Βιολογίας, οι σκέψεις και οι καταθέσεις του Αριστοτέλη για τη ζωή, τις μορφές της, την αρχή και τη συνέχειά της, τον άνθρωπο και το περιβάλλον θα μπορούσαν να συνεισφέρουν στην πληρέστερη κατανόηση της ύπαρξής μας και του περιβάλλοντος κόσμου μας;

Γήινος φιλόσοφος θεωρείται ο Αριστοτέλης, αφού σε αντίθεση με τον Πλάτωνα, στρέφει το βλέμμα του, τη σκέψη του και τη φιλοσοφική συζήτηση, στον κόσμο του αισθητού. Στον κόσμο, που γίνεται αντιληπτός μέσα από τις πέντε αισθήσεις: την όραση, την ακοή, την αφή, την όσφρηση και τη γεύση. Μια σκέψη που αποκαλύπτει στον κάθε αναγνώστη την καθολική και εμπεριστατωμένη ματιά του Σταγειρίτη για την προέλευση, το είναι και το γίγνεσθαι της ζωής, την κοινωνία, την ηθική, τους νόμους, την πολιτεία, την πολιτική, τη φύση, τη γη, το σύμπαν.

Η γνώση για τον Αριστοτέλη είναι το βασικό στοιχείο της φιλοσοφίας του. Η μέθοδος παραγωγής γνώσης αποτελεί το πιο σημαντικό στοιχείο της διδασκαλίας του. Είναι πηγή διαρκούς επαφής, προβληματισμού και αναζήτησης.
Αναζητά αυτή τη γνώση στη φύση, αφού για τον Αριστοτέλη η φύση δεν κάνει τίποτα ούτε ατελές (Πολιτικά Ι 1256b20) ούτε μάταια (Περί των Μερών των Ζώων IV 695b18-19), και ότι ο «σκοπός» της φύσης είναι αδιάκοπος, έμφυτος και σίγουρα ανώτερης τάξης από αυτόν του ανθρώπου (Περί των Μερών των Ζώων Ι 639b19-21).
Αναζητά τη γνώση γιατί θέλει να βρει την ουσία των πραγμάτων, άψυχων και έμψυχων: να τους αποδώσει ιδιότητες και να τα ορίσει.

Μελετά και ορίζει τις έννοιες των πραγμάτων. Δημιουργεί δέκα κατηγορίες: Ουσία, Ποσότητα, Ποιότητα, Σχέση, Τόπος, Χρόνος, Θέση, Κατάσταση, Ενέργεια, Πάθημα, μέσα από τις οποίες «φιλτράρει» την κάθε έννοια, προσδίδοντάς της ιδιότητες. Αξιοποιεί τις κατηγορίες ως «βάσεις» ή «εργαλεία», όπως τα ονομάζει, αφενός για να μελετήσει τη σχέση (αλληλεπίδραση) μεταξύ των διάφορων κατηγοριών για να αντιληφθεί το πρωταρχικό, το δευτερεύον, το μερικό και το καθολικό, και αφετέρου για να αποκαλύψει ουσιαστικούς νόμους που διέπουν τα φαινόμενα.

Με αυτόν τον τρόπο, αποκαλύπτονται οι συνδέσεις και οι συγγένειες των μερών, συγκροτούνται οι οντότητες και εκδηλώνονται οι σχέσεις που διέπουν τόσο τα μέρη αυτών των οντοτήτων όσο και των οντοτήτων αυτών καθαυτών. Οι δέκα κατηγορίες και οι σχέσεις, οι αλληλεπιδράσεις που αποκαλύπτονται μεταξύ των εννοιών είναι ένα διαχρονικό εργαλείο που μας κληροδότησε η ευφυΐα του Αριστοτέλη. Ένα διαχρονικό εργαλείο το οποίο σήμερα κάλλιστα μπορεί να συγκριθεί με τα περίφημα δίκτυα που κατακλύζουν τη σκέψη, την επιστήμη, την τεχνολογία, την τεχνητή νοημοσύνη, την κοινωνία των ανθρώπων.

Με αυτόν τον τρόπο ο Σταγειρίτης θέτει τα θεμέλια της επιστήμης και γίνεται ο πρώτος Πανεπιστήμων φιλόσοφος.

Η αλήθεια. Για τον Αριστοτέλη η αναζήτηση της αλήθειας είναι ο σκοπός της επιστήμης. Αλήθεια σημαίνει σύλληψη της απόλυτης γνώσης. Η επιστήμη ορίζεται ως η γνώση των πρώτων αρχών και αιτίων εκάστοτε φαινομένου ή πράγματος: «Δεν γνωρίζουμε το αληθές χωρίς να γνωρίζουμε την αιτία του» («Oὐκ ἴσμεν δὲ τὸ ἀληθὲς ἄνευ τῆς αἰτίας») (Μετά τὰ Φυσικά, ΙΙ, 993b23-24). Την απλή πρακτική γνώση του επιμέρους την ονομάζει «εμπειρία», ενώ την επιστημονική γνώση την ονομάζει «τέχνη», αφού η τέχνη αναζητά τις αιτίες και λέει: «θεωρούμε ότι η τέχνη είναι πιο κοντά στη γνώση απ’ όσο η εμπειρία» («τὴν τέχνην τῆς ἐμπειρίας ἡγούμεθα μᾶλλον ἐπιστήμην εἶναι») (Μετὰ τὰ Φυσικά, Ι, 981b8-9).
Εισάγει την ενεργό αρχή, την εντελέχεια, ως την ένωση της ύλης με τη μορφή και χαρακτηρίζει την ψυχή στα ζωντανά όντα ως «την εντελέχεια ενός σώματος που ενδεχομένως έχει ζωή» (Περί Ψυχής II 412a28-29) και μελετά τα ζωντανά όντα ως φυσικά όντα.

Βάζει και τα θεμέλια της βιολογικής επιστήμης, και γίνεται ο πρώτος βιολόγος της ανθρωπότητας. Στις βιολογικές του πραγματείες, που καταλαμβάνουν το ένα τρίτο περίπου του διασωθέντος έργου του, καταγράφει τα πορίσματα παρατηρήσεών του, που γοητεύουν όχι μόνο έναν σύγχρονο βιολόγο, αλλά και κάθε σκεπτόμενο άνθρωπο.

Προσεγγίζει το πιο πολύπλοκο φαινόμενο που αντιμετώπισε ποτέ ο ανθρώπινος νους, τη «ζωή», και την ορίζει ως κάτι που συντηρείται με τροφή, αναπτύσσεται και φθείρεται από μόνο του (Περί Ψυχής II 412a12-14), και επεκτείνει τον ορισμό του καταθέτοντας ότι η ζωή είναι μια συνεχής αλληλεπίδραση των μερών που αποτελούν ένα ζωντανό ον και του περιβάλλοντος στο οποίο ζει αυτό το ον. Σήμερα, σύμφωνα με τη Βιολογία, την επιστήμη που ασχολείται με το φαινόμενο της ζωής, ως Ζωή ορίζεται η αυτοοργάνωση της ύλης σε τέτοιο βαθμό ώστε να λειτουργεί, να αναπτύσσεται, να αναπαράγεται και να διαιωνίζεται.

Μιλά για την αρχή και την προέλευση της ζωής, αξιοποιώντας τα όποια διαθέσιμα στοιχεία υπήρχαν στην εποχή του, και διενεργώντας ο ίδιος πειράματα και ας διδασκόμασταν στα μαθητικά χρόνια της δικής μου ηλικίας τα αντίθετα.

Αναπτύσσει τη δική του θεωρία για τη γέννηση και την αυτογένεση των όντων, μακριά από μεταφυσικές βεβαιότητες, διευρύνοντας με αυτόν τον τρόπο τις γνώσεις της εποχής του και αφήνοντας παρακαταθήκη σκέψης, κρίσης και δράσης για τις επόμενες γενιές.
Η ζωή, έλεγε ο Αριστοτέλης, εμφανίζεται είτε από όμοια άτομα, με το ζευγάρωμα, για τα πιο πολύπλοκα, ή με αυτογένεση, για τα απλούστερα. Η αυτόματη γέννηση προκύπτει από τη λάσπη, τα σαπισμένα μέρη, τα περιττώματα κ.ά. καθώς και από τη ζωική θερμότητα και το ηλιακό φως.

Περιγράφει δομές και λειτουργίες των έμβιων όντων, από απλές έως πολύπλοκες. Εξετάζει τη συμβολή τους στη διατήρηση του βίου των οργανισμών μέσα στο περιβάλλον τους. Δεν περιφρονεί ούτε το πιο μικρό και ασήμαντο έμβιο ον και προτρέπει τους συμφιλοσοφούντες να κάνουν το ίδιο.
Εισάγει την έννοια του είδους, της εξελικτικής μονάδας της ζωής, λέει: τα βιολογικά είδη είναι πραγματικές οντότητες, καθολικές ουσίες όπου οι οργανισμοί είναι μέλη του όλου.

Κατατάσσει τα όντα και δημιουργεί την ιεραρχία της ζωής, την περίφημη «κλίμακα της ζωής» (τη Scala Naturae όπως αποδόθηκε από τους Λατίνους). Ξεκινά από τα άβια, τα άψυχα όπως τα ονομάζει, όντα. Ανεβαίνει στα κατώτερα και μετά στα ανώτερα φυτά. Συνεχίζει με τα λιγότερο πολύπλοκα είδη ζώων, όπως τα ζωόφυτα, τους σπόγγους κ.ά.. Περνά στα πιο πολύπλοκα, όπως μαλάκια, έντομα, ψάρια, θηλαστικά, και τέλος καταλήγει στον άνθρωπο, στο τελευταίο σκαλοπάτι, της σκάλας, μέσα όμως στη σκάλα. Αντιλαμβάνεται τη συνέχεια που διατρέχει τα όντα και τη φύση, και τονίζει ότι η μετάβαση από τα φυτά στα ζώα είναι συνεχής, όπως συνεχής είναι και από τα ζώα στον άνθρωπο (Περί των Μερών των Ζώων IV 681a12-15). Σήμερα, το μεγαλύτερο μέρος των Αριστοτελικών καταθέσεων της «scala naturae», εμπεριέχονται στη συστηματική κατάταξη των όντων.

Κάνει τον άνθρωπο μέρος της βιολογικής έρευνας. Τον ορίζει ως ζώον πολιτικό (Πολιτικά Ι 1253a3) και θέτει τη βιολογία του στη βάση του στοχασμού του για τις ανθρώπινες υποθέσεις. Πώς, άλλωστε, θα μπορούσε να μιλήσει ολοκληρωμένα για το εὖ ζῆν (ευδαιμονία) εάν δεν είχε εμβαθύνει σε πτυχές του ζῆν;

Έχοντας ορίσει την έννοια ζωή και άνθρωπος θεωρεί ότι το καλύτερο σύστημα συμβίωσης των ανθρώπων είναι η Δημοκρατία, όπου μέσα από το τρίπτυχο Πολίτης – Πόλη – Πολιτεία, τόσο η πόλη όσο και το πολίτευμα θα πρέπει να οδηγούν στην ευδαιμονία του πολίτη. Μία ευδαιμονία που στηρίζεται στο μέτρο, στην αποφυγή των άκρων, της ένδειας και της υπερβολής, στη μεσότητα.
Εργαλείο λοιπόν για την επίτευξη της ευδαιμονίας είναι η μεσότητα.
Η μεσότητα συνάδει με τον λόγο και την επιστήμη. Στόχος της αριστοτελικής μεσότητας είναι η υλοποίηση μιας δυναμικής και αρμονικής ισορροπίας.

O Αριστοτέλης, μέσα από τον φιλοσοφικό του στοχασμό, την παρατήρηση και το πείραμα, εισάγει την ολιστική προσέγγιση. Μας προσκαλεί να εναρμονίσουμε τα κοινά που μας ενώνουν με τις ιδιαιτερότητες που μας χωρίζουν, ώστε ως πολίτες στον κόσμο που ζούμε να απολαύσουμε την ευδαιμονία.

Ο Αριστοτέλης φωλιάζει στη σκέψη του κάθε ανθρώπου και εκδηλώνεται όταν υπάρχει ελεύθερος στοχασμός και χώρος, στο διηνεκές.
Είναι ο αιώνιος συνταξιδιώτης.