Θεσσαλονίκη: Πίστη, μνήμη και ελευθερία. Γράφει ο Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης Φιλόθεος

- Newsroom

Υπάρχουν ημέρες κατά τις οποίες η μνήμη ενός τόπου παύει να είναι απλώς αναφορά στο παρελθόν και γίνεται αφορμή αυτογνωσίας. Για τη Θεσσαλονίκη, οι ημέρες του Οκτωβρίου που διανύουμε έχουν ακριβώς αυτόν τον χαρακτήρα. Η εορτή του Αγίου Δημητρίου, η επέτειος της απελευθέρωσης της πόλης στις 26 Οκτωβρίου 1912 και η εθνική επέτειος της 28ης Οκτωβρίου 1940 συνθέτουν έναν τριπλό εορτασμό, μέσα στον οποίο συναντώνται η πίστη, η ιστορία και η ελευθερία.

Στο κέντρο αυτών των ημερών βρίσκεται ένα πρόσωπο: Ο Άγιος Δημήτριος. Ο Μυροβλύτης δεν είναι απλώς ο πολιούχος της Θεσσαλονίκης. Είναι ο Άγιος που συμπορεύεται με την πόλη μέσα στους αιώνες. Η παρουσία του έχει εγγραφεί τόσο βαθιά στη συνείδησή της, ώστε δύσκολα μπορεί κανείς να αφηγηθεί την ιστορία της Θεσσαλονίκης χωρίς να συναντήσει, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, τη μορφή του.

Και αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία. Γιατί ο Δημήτριος δεν υπήρξε ένας άνθρωπος ισχύος με τα μέτρα του κόσμου. Υπήρξε μάρτυρας. Ένας νέος άνθρωπος που απέναντι στη δύναμη της εξουσίας αντέταξε την ελευθερία της πίστης και της συνείδησης. Δεν νίκησε επιβάλλοντας τη δύναμή του στους άλλους, αλλά προσφέροντας τον ίδιο του τον εαυτό. Γι’ αυτό και παραμένει τόσο σύγχρονος. Μας θυμίζει ότι η αληθινή ελευθερία αρχίζει πάντοτε από το εσωτερικό του ανθρώπου.

Ίσως γι’ αυτό η ιστορική συγκυρία θέλησε η απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης, το 1912, να συμπέσει με την ημέρα της μνήμης του. Στις 26 Οκτωβρίου η πόλη γιορτάζει συγχρόνως τον Άγιό της και την ελευθερία της. Και στη συνείδηση των Θεσσαλονικέων τα δύο γεγονότα συνδέθηκαν έκτοτε με τρόπο σχεδόν αδιάσπαστο.

Όμως η μνήμη της απελευθέρωσης δεν μπορεί να εξαντλείται σε μία επετειακή αναδρομή. Η ελευθερία δεν είναι ένα κεκτημένο που παραλαμβάνεται μία φορά και διατηρείται αυτομάτως. Είναι ευθύνη. Είναι τρόπος υπάρξεως και σχέσεως. Μία κοινωνία είναι πραγματικά ελεύθερη όταν μπορεί να σέβεται την αξιοπρέπεια κάθε ανθρώπου, να χωρά την ετερότητα, να υπερβαίνει τον φόβο και να μετατρέπει τη συνύπαρξη σε κοινωνία προσώπων.

Δύο ημέρες αργότερα, η 28η Οκτωβρίου έρχεται να προσθέσει μία ακόμη διάσταση σε αυτή τη συλλογική μνήμη. Το 1940 ένας ολόκληρος λαός κλήθηκε να υπερασπιστεί την ελευθερία του απέναντι στη φασιστική επίθεση και τον ολοκληρωτισμό. Πίσω από τις μεγάλες λέξεις της Ιστορίας βρίσκονται πάντοτε συγκεκριμένα πρόσωπα: Άνθρωποι που φοβήθηκαν, πόνεσαν, αποχωρίστηκαν τους αγαπημένους τους, θυσιάστηκαν. Αυτούς τιμούμε. Και η τιμή προς τη θυσία τους αποκτά αληθινό νόημα όταν γεννά μέσα μας όχι τη λατρεία της βίας και του πολέμου, αλλά την προσήλωση στην ειρήνη.

Άλλωστε, η Θεσσαλονίκη γνωρίζει καλά τι σημαίνουν οι πληγές της Ιστορίας. Μια πόλη που γνώρισε πολέμους, προσφυγιά, διωγμούς και την εξόντωση της πολυάριθμης εβραϊκής κοινότητάς της δεν μπορεί παρά να μετατρέπει τη μνήμη σε ευθύνη απέναντι στον άνθρωπο.

Και ίσως εδώ συναντώνται τελικά οι τρεις εορτές: Ο Άγιος Δημήτριος μάς μιλά για την ελευθερία που γεννιέται από την πίστη. Η 26η Οκτωβρίου μάς θυμίζει την ελευθερία μιας πόλης. Η 28η Οκτωβρίου μάς παραδίδει τη μνήμη ενός λαού που αντιστάθηκε στην υποταγή.

Σήμερα, λοιπόν, που γύρω μας υψώνονται και πάλι τείχη, που οι πόλεμοι πληγώνουν λαούς και ανθρώπους και που ο φόβος συχνά απειλεί να γίνει τρόπος ζωής, ο τριπλός εορτασμός της Θεσσαλονίκης δεν μας επιτρέπει απλώς να κοιτάζουμε προς τα πίσω.

Μας καλεί να κοιτάξουμε μπροστά. Να κρατήσουμε τη μνήμη χωρίς να φυλακιστούμε στο παρελθόν. Να αγαπήσουμε την πατρίδα χωρίς να πάψουμε να αγαπούμε τον άνθρωπο. Να υπερασπιστούμε την ελευθερία χωρίς να τη στερήσουμε από τον άλλον. Και να αφήσουμε την πίστη μας να γίνει όχι σύνθημα, αλλά σχέση, διακονία και προσφορά.

Αυτή είναι, νομίζω, η μεγάλη παρακαταθήκη των ημερών. Μία Θεσσαλονίκη που θυμάται. Μία Θεσσαλονίκη που ευχαριστεί. Μία Θεσσαλονίκη που δεν φοβάται να ανοίγεται στο αύριο. Μία Θεσσαλονίκη ελεύθερη, επειδή γνωρίζει ότι η αληθινή ελευθερία είναι πάντοτε καρπός αγάπης.

Δημοσιεύτηκε στο επετειακό αφιέρωμα «Ο Οκτώβρης της Θεσσαλονίκης» που κυκλοφόρησε με τη «Μακεδονία της Κυριακής» 25/10/2026