Η αλφάβητος της Αγιογραφίας και το εργαστήρι από τη δυτική Θεσσαλονίκη που φιλοτεχνεί εκκλησίες σε όλο τον κόσμο

Η Αγιογραφία αποτελεί μια από τις πιο σύνθετες μορφές της ζωγραφικής, καθώς καλείται να απεικονίσει το θείο μέσα σε ένα πολύ αυστηρό και συγκεκριμένο πλαίσιο, σχεδόν απαράλλαχτο στο πέρασμα των αιώνων. Οι μορφές, οι τεχνοτροπίες και τα χαρακτηριστικά των προσώπων ακολουθούν έναν αρχέγονο κώδικα, όπου τίποτα δεν αφήνεται στην τύχη. 

Στην αυστηρή αυτή απεικονιστική γεωμετρία της πίστης, κάποιοι βλέπουν έναν καλλιτεχνικό περιορισμό και άλλοι ανακαλύπτουν ένα μέσο για την «απόλυτη έκφραση». Στη δεύτερη κατηγορία ανήκουν ο Δημήτρης και ο Παναγιώτης Χριστοδούλου, τα δύο αδέλφια που εδώ και πάνω από 40 χρόνια διατηρούν το ομώνυμο εργαστήρι αγιογραφίας στο Ωραιόκαστρο, γνωστό πλέον μέχρι τα πέρατα της Οικουμένης.

Το ξεκίνημά τους τη δεκαετία του '80, στις δυτικές συνοικίες της Θεσσαλονίκης, δεν προμήνυε αυτή τη διεθνή εξέλιξη. Μεγαλώνοντας στους Αμπελόκηπους, η σχέση τους με την Εκκλησία στην εφηβεία ήταν τυπική. «Όπως ο περισσότερος κόσμος τότε, πηγαίναμε στην εκκλησία αραιά και πού. Δεν ήμασταν από τις οικογένειες που βρίσκονταν εκεί κάθε Κυριακή», σημειώνει ο κ. Παναγιώτης.

Και οι δύο ξεκίνησαν ως ζωγράφοι και αποφάσισαν να ασχοληθούν με την αγιογραφία για βιοποριστικούς λόγους, καθώς προσέφερε καλύτερη επαγγελματική αποκατάσταση. Το πρώτο τους εργαστήρι, πίσω από τον ιστορικό ναό της Παναγίας Αχειροποιήτου, ήταν ένα ιδιότυπο «καλλιτεχνικό καφενείο», όπως το αποκάλεσαν χαρακτηριστικά. Από τις 9 το πρωί μέχρι τις 11 το βράδυ, ο χώρος ήταν κέντρο... διερχομένων για αγιογράφους, σκηνοθέτες, φωτογράφους και ποιητές.

«Εκεί ζούσαμε ουσιαστικά. Ήταν μια πανέμορφη ατμόσφαιρα που τη χρειαζόμασταν τότε. Μετά από μια δεκαετία, βέβαια, απομονωθήκαμε για να γίνουμε πιο παραγωγικοί», εξηγεί ο κ. Δημήτρης. «Όταν ξεκινήσαμε, φανταζόμασταν τους εαυτούς μας κλεισμένους σε ένα μίζερο δωμάτιο μπροστά σε ένα καβαλέτο. Εν τέλει η ζωή μάς διέψευσε ευχάριστα, μας γύρισε σε όλο τον κόσμο»,

Μέσα στο εργαστήρι

Το εργαστήρι στο Ωραιόκαστρο είναι το έκτο κατά σειρά που αλλάζουν τα αδέλφια Χριστοδούλου και το εν λόγω. θεωρείται πλέον ένα από τα μεγαλύτερα εργαστήρια αγιογραφίας στη Βόρειο Ελλάδα -αν όχι το μεγαλύτερο. Το emakedonia.gr είχε την ευκαιρία να ξεναγηθεί στα άδυτά του και να δει από κοντά την τέχνη της Αγιογραφίας, εν τη γενέσει της.

Στον τεράστιο και πανύψηλο χώρο επικρατεί μια σχεδόν κατανυκτική ηρεμία, με τους 13 αγιογράφους να εργάζονται σιωπηλά. Την ώρα της επίσκεψης, ζωγράφιζαν θέματα για τρεις διαφορετικές δουλειές, όλες στις ΗΠΑ: μια εκκλησία στη Βιρτζίνια και δύο μοναστήρια, σε Νέα Υόρκη και Πενσυλβάνια. Έχουν κάνει συνολικά πάνω από 20 εκκλησίες στις ΗΠΑ.

Γιατί όμως οι εκκλησίες των ΗΠΑ στρέφονται σε Έλληνες Αγιογράφους;

«Παραδόξως, η Ελλάδα διατηρεί τα πρωτεία στην αγιογραφία παγκοσμίως. Είμαστε οι καλύτεροι, με μεγάλη διαφορά από τους δεύτερους. Τα τελευταία δέκα χρόνια προσπαθούν να μας φτάσουν οι Ρώσοι, -έχουν κάνει ένα-δύο καλούτσικα συνεργεία- αλλά στην πραγματικότητα προηγούμαστε λόγω παράδοσης και καλλιέργειας. Πάντα εδώ ήταν οι καλύτεροι και οι πρώτοι, και οι άλλοι αντέγραφαν αυτά που δημιουργούνταν εδώ. Και θα έλεγα η Μακεδονία περισσότερο, δηλαδή τα δικά μας μέρη, όπως και η Κωνσταντινούπολη βέβαια. Σαφώς, υπάρχουν συνεργεία και στην Αμερική και σε όλο τον κόσμο, αλλά όχι αυτού του επιπέδου.» απαντά ο κ. Δημήτρης. 

Ο χώρος τους είναι γεμάτος χρώματα, σκαλωσιές και προσχέδια. Όλες οι παραστάσεις ζωγραφίζονται σε καμβά και μετά μεταφέρονται στην εκάστοτε εκκλησία ή μοναστήρι.

«Το να ζωγραφίζεις απευθείας στον τοίχο σήμερα είναι καθαρά τεχνικό λάθος», εξηγεί ο κ. Παναγιώτης. «Η αρχαία τεχνική του fresco γινόταν σε πέτρινους ναούς που "ανέπνεαν" για να διατηρηθεί το έργο. Σήμερα, που όλοι οι ναοί είναι χτισμένοι με μπετόν, η μέθοδος αυτή είναι αδύνατη. Ως εκ τούτου, η ζωγραφική σε καμβά αποτελεί την ιδανικότερη εναλλακτική, προσφέροντας αποδεδειγμένη αντοχή για αιώνες.»

Τα όρια της δημιουργικότητας

Για τα αδέλφια Χριστοδούλου, η Αγιογραφία είναι «απόλυτος τρόπος έκφρασης» και παρά τους αυστηρούς κανόνες, υπάρχουν πολλές «διέξοδοι» δημιουργικότητας.

«Κάθε ναός είναι ένας λευκός καμβάς, αλλά δεν βάζεις ό,τι σου κατέβει. Υπάρχει μια παράδοση και μια τάξη που ακολουθούμε, όμως συχνά εντάσσουμε στοιχεία εμπνευσμένα από τη σύγχρονη ζωγραφική», διευκρινίζει ο κ. Παναγιώτης.

«Για παράδειγμα, ο Άγιος Παΐσιος έζησε στα χρόνια μας, άρα θα έχει ένα πιο σύγχρονο φόντο, είναι ένας μοντέρνος Άγιος. Υπάρχουν φωτογραφίες του και τα χαρακτηριστικά του είναι ξεκάθαρα. Σε χίλια χρόνια η απεικόνισή του ίσως είναι πιο αφαιρετική, αλλά η βάση παραμένει ίδια.

Επιπλέον, ένας καλλιτέχνης μπορεί να ζωγραφίσει σκηνές από το Ευαγγέλιο και τη Βίβλο που δεν έχουν αποτυπωθεί ποτέ ξανά στο παρελθόν, αφού συνολικά ούτε το 10% των γραφών δεν έχει εικονογραφηθεί ακόμα. Είναι λίγοι, βέβαια, οι υπεύθυνοι των ναών (ιερείς, εκκλησιαστικά συμβούλια, επίσκοποι) που θα τολμήσουν να συμπληρώσουν την παράδοση με νέα θέματα. Οι περισσότεροι επιλέγουν να κινηθούν εκ του ασφαλούς».

Γενικά, προσθέτει ο κ. Δημήτρης, για την Αγιογραφία θα μπορούσαν να γραφτούν εγκυκλοπαίδειες κανόνων. «Δεν πρόκειται για ένα βιβλίο, είναι πάρα πολλά, υπάρχουν πολλά “παραθυράκια” και τρόποι ερμηνείας. Ουσιαστικά είναι η θεολογία αποτυπωμένη σε εικόνα. Είναι σαν να έχεις μια αλφαβήτα και να σκέφτεσαι τι μπορείς να γράψεις με τα γράμματα -ε, μπορείς να γράψεις άπειρα πράγματα».

Η «ανάγνωση» ενός ναού

Στη συνέχεια, ο κ. Δημήτρης περιγράφει τον βασικό οδηγό για την εικονογράφηση ενός ναού, έτσι όπως προκύπτει από τα θεολογικά κείμενα: ψηλά πρέπει να είναι ο Παντοκράτορας, πιο κάτω το Δωδεκάορτο, πιο κάτω οι Άγιοι.

«Τίποτα μέσα σε μια εκκλησία δεν τοποθετείται τυχαία. Ακόμα και η σειρά των Αγίων κρύβει πίσω της έναν βαθύ συμβολισμό, μια ιστορία που ξετυλίγεται κυκλικά και χρονολογικά. Μπαίνεις στο ναό, βλέπεις απέναντι στην κόγχη την Παναγία. Επειδή η κόγχη είναι καμπύλη, αναγκάζει αρχιτεκτονικά το βλέμμα σου να ανέβει προς τα πάνω. Με το που ανεβαίνει το βλέμμα, συναντάς τον Παντοκράτορα στον τρούλο. Έτσι, μέσω της Παναγίας -που λειτουργεί σαν τη "σκάλα" των πιστών προς τον Θεό- οδηγείσαι στον Χριστό. Γι' αυτόν τον λόγο κατασκευάστηκαν και οι τρούλοι άλλωστε. Πρώτα το σκέφτηκαν θεολογικά και μετά βρήκαν τον αρχιτεκτονικό τρόπο να το πετύχουν», εξηγεί.

Και συνεχίζει να περιγράφει την αγιογράφηση των ναών: «Στις τέσσερις γωνίες (σφαιρικά τρίγωνα) κάτω από τον Παντοκράτορα βάζουμε τους τέσσερις Ευαγγελιστές, συμβολίζοντας ότι η πίστη μας στηρίζεται στα τέσσερα Ευαγγέλια - είναι οι τέσσερις κολώνες που στηρίζουν όλο το οικοδόμημα. Δηλαδή η αρχιτεκτονική και η αγιογραφία συμβαδίζουν. Εμείς ζωγραφίζουμε πάνω στη δουλειά του αρχιτέκτονα.»

Όπως τονίζουν, η αφήγηση είναι πάντα ζωγραφισμένη με τέτοιο τρόπο ώστε αν κάποιος την παρατηρήσει, να καταλάβει την ιστορία χρονολογικά, μόνο από τις εικόνες: η εξιστόρηση ξεκινάει από τον Ευαγγελισμό, μετά πάει στη Γέννηση, στη συνέχεια στην Υπαπαντή, κάνοντας έναν κύκλο γύρω από τον ναό με τη ζωή του Χριστού. Η Ανάσταση είναι το τελευταίο γεγονός, μετά η Πεντηκοστή και πιο πάνω η Ανάληψη.

Το ίδιο ισχύει και με τους Αγίους οι οποίοι πάντα κάπως σχετίζονται με το προσκείμενο θέμα. Στο τέμπλο είναι πάντα ο Χριστός, η Παναγία, ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος και η εικόνα του Αγίου ή της εορτής που τιμάται ο ναός. Στις πόρτες του ιερού είναι πάντα οι Αρχάγγελοι. Τα πάντα δηλαδή έχουν λόγο. Κάθε μικρό αντικείμενο μέσα στην εκκλησία έχει σημασία που καλλιεργείται εδώ και δύο χιλιάδες χρόνια».

Η αισθητική ως εργαλείο προσευχής

Παρά την τεράστια λεπτομέρεια και την τεχνική που απαιτείται, τα αδέλφια Χριστοδούλου ξεκαθαρίζουν ότι το αισθητικό κομμάτι είναι για εκείνους δευτερεύον.

«Το βασικό είναι το τι λέει η εικόνα, η ιστορία που αφηγείται», τονίζει ο κ. Παναγιώτης. «Το αισθητικό κομμάτι το χρησιμοποιούμε μόνο ως εργαλείο για την πνευματική ολοκλήρωση. Αν βάλεις ένα έντονο χρώμα πχ, το μάτι του πιστού θα "σκαλώσει" εκεί, θα αποσπαστεί η προσοχή του. Αν κάνεις κάτι άσχημο ή τρομακτικό, ο άλλος θα θέλει να φύγει. Γι' αυτό πάντα μας έλεγαν οι παλαιότεροι να κάνουμε τις μορφές λίγο πιο χαμογελαστές, πιο μαγνητικές, όχι κακές ή απόκοσμες.

Έχει μεγάλη σημασία η ένταση αυτού που βλέπεις. Η εικόνα πρέπει να είναι σωστά φτιαγμένη και αρμονική, μόνο και μόνο για να βοηθάει τον πιστό να αισθάνεται καλά και να έρχεται σε κατάσταση προσευχής. Για κανέναν άλλο λόγο. Και αυτός είναι ο σκοπός της Αγιογραφίας: όχι τόσο η προσωπική έκφραση, όσο η σύνδεση του γήινου με το πνευματικό. Είναι στην πραγματικότητα ένα μέσο για να φτάσει ο άνθρωπος στον Θεό».

Η τελευταία ερώτηση αφορούσε την προσωπική τους πίστη. Πρέπει κανείς να πιστεύει για να γίνει αγιογράφος;

«Νομίζουμε ότι αυτό έρχεται αυτόματα», απαντούν. «Δεν γίνεται να περνάς 10 και 12 ώρες την ημέρα κοιτάζοντας στα μάτια τους Αγίους, να μελετάς τη ζωή τους, να προσπαθείς να αποδώσεις το θείο φως και να μείνεις ανεπηρέαστος. Ακόμα κι αν ξεκινήσεις αυτή τη δουλειά καθαρά επαγγελματικά, η ίδια η τέχνη της αγιογραφίας αλλά και η θεολογία στην οποία χρειάζεται να εντρυφίσεις, αργά ή γρήγορα, σε παίρνει από το χέρι και σε οδηγεί στην πίστη».