Άγιος Δημήτριος, ο «άυπνος φρουρός της Θεσσαλονίκης»- Η εικόνα του πολιούχου μέσα από τις σελίδες της «Μακεδονίας»

Κάθε 26η Οκτωβρίου, ο πολιούχος Άγιος Δημήτριος είχε την τιμητική του στα πρωτοσέλιδα της «Μακεδονίας», με χρονογραφήματα σχετικά με το βίο και τα θαύματά του και εικονογραφήσεις, πραγματικά έργα τέχνης, όπως για παράδειγμα αυτό που δημοσιεύτηκε στις 26 Οκτωβρίου 1931.

Ο Άγιος Δημήτριος εμφανίζεται ως προστάτης της πόλης και η μορφή του συνδέεται με την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης το 1912. Στις εικονογραφήσεις που κοσμούν το πρωτοσέλιδο της εφημερίδας άλλοτε εμφανίζεται με τα χέρια ανοικτά, να θέτει υπό τη σκέπη του τη Θεσσαλονίκη και τους Έλληνες στρατιώτες, κι άλλοτε έφιππος πάνω στα κάστρα της πόλης, να διώχνει με το δόρυ του τους Οθωμανούς. Όπως αναφέρει η «Μακεδονία», ο Άγιος Δημήτριος υπήρξε για την πατρίδα του τη Θεσσαλονίκη, «ο μόνος ακριβής φρουρός, ο φύλαξ άυπνος φρουρός, ο πύργος Θεσσαλονίκης απόρθητος. Έτσι ο Άγιος πήρε την ονομασία "φιλόπολις, φιλόπατρις, σωσίπολις και σωσίπατρος"».

Λίγους μήνες μετά την είσοδο του ελληνικού στρατού στην πόλη, ο Μητροπολίτης Γεννάδιος στέλνει στον Βασιλιά Κωνσταντίνο Β' το εξής τηλεγράφημα, όπως διαβάζουμε στη «Μακεδονία» (30/4/1913): «Εις ανάμνησιν της 26ης Οκτωβρίου 1912», της ιστορικής ταύτης και πολυσημάντου διά τον Ελληνισμόν ημέρας, καθ' ην υπεγράφη το πρωτόκολλον της παραδόσεως της μεγαλωνύμου Θεσσαλονίκης εις την Υ. Μ. τον δαφνοστεφή στρατηλάτην του γενναίου Ελληνικού στρατού εθεώρησα καθήκoν μου να προσφέρω τη Υ. Μ. ως ευλογίαν την εικόνα του Αγίου και Μεγαλομάρτυρος Δημητρίου του Μυροβλήτου, Πολιούχου της πόλεως ταύτης».

Στο απαντητικό του τηλεγράφημα ο Κωνσταντίνος έγραφε ότι η εικόνα του Αγίου Δημητρίου θα του θυμίζει την «ευτυχεστάτη ημέρα» του βίου του και ότι ζητά από τον πολιούχο «όπως πάντοτε σκέπη και κρατύνη την προσφιλή πόλιν της Θεσσαλονίκης και την Εκκλησίαν αυτής».

Η «Μακεδονία» δεν διστάζει να επικαλεστεί τον θαυματουργό Άγιο ακόμα και για να κάνει τη σκωπτική κριτική της. Για παράδειγμα, στο χρονογράφημα με τίτλο «Ανάγκη θαύματος» που αλιεύσαμε από το φύλλο της 26ης Οκτωβρίου 1927, ο συγγραφέας αναφέρεται στα μπετόν αρμέ των υπονόμων που έσπασαν με το πρώτο ψιλόβροχο και σκέφτεται ότι έτσι θα μπορούσε να... λυθεί και το δημοτικό ζήτημα: «Άμποτες να εγίνετο αυτό την ώρα που συνεδριάζει το Δημοτικόν Συμβούλιον! Θα ελύετο τοιουτοτρόπως το όλον Δημοτικόν ζήτημα. Δεν κάμνει κανέν τοιούτον θαύμα ο πολιούχος της πόλεως Άγιος, ου και την μνήμην επιτελούμεν;»

Η αναστήλωση του Ναού

Ο ναός του Αγίου Δημητρίου χρονολογείται από τον 5ο αιώνα και στην πορεία των αιώνων υπέστη συνεχείς αναστηλώσεις. Η πυρκαγιά του 1917 τον κατέστρεψε σχεδόν ολοκληρωτικά. Για πολλά χρόνια έμεινε ερειπωμένος και η τύχη του απασχολούσε έντονα τη δημόσια συζήτηση, όπως αποτυπώνεται στις σελίδες της «Μακεδονίας».

Την αναστήλωση ανέλαβε το 1926 ο διακεκριμένος αρχιτέκτονας Αριστοτέλης Ζάχος. Έναν χρόνο μετά, ο ίδιος εξηγούσε στη «Μακεδονία» (26/10/1927): «Έπρεπε να στηρίξωμεν το υπάρχον, ν' αντικαταστήσωμεν το ανεπανορθώτως βεβλαμμένον και να δημιουργήσωμεν, όσον θα ήτο δυνατόν, διά την εντελεστέραν αναπαράστασιν του ναού, αποδίδοντες εις αυτόν την αρχαίαν αίγλην και κάτι πλέον αυτής (...)».

Η «Μακεδονία» επιστρέφει ξανά και ξανά στο εργοτάξιο της αναστήλωσης, κάνοντας ρεπορτάζ για να ενημερώσει το αναγνωστικό κοινό. Στο φύλλο της 26ης Οκτωβρίου 1928 ο δημοσιογράφος εξηγεί ότι «τα γεγονότα των πολέμων δεν επέτρεψαν τους αρμοδίους να στρέψουν την προσοχήν των προς τον ναόν. Αλλά και η σιωπή έχει ένα όριον. Δεν είναι μία κοινή πέτρα το οικοδόμημα του ναού αυτού, ώστε να φειδωλευθή κανείς την δαπάνην της αναστηλώσεώς του».

Οι εργασίες αναστήλωσης συνεχίστηκαν και κατά τη διάρκεια της Κατοχής, και μάλιστα ως οικοδομικό υλικό χρησιμοποιήθηκαν ταφόπλακες από το εβραϊκό νεκροταφείο που λεηλατήθηκε από τους κατοίκους και τους δημόσιους φορείς της πόλης. Τα ίχνη αυτής της σκοτεινής σελίδας της πόλης είναι ακόμη και σήμερα ορατά στην τοιχοποιία του ναού. Η αναστήλωση ολοκληρώθηκε το 1948, έπειτα από συνολικά περίπου τρεις δεκαετίες.

Η επιστροφή των λειψάνων

Στις 13 Αυγούστου 1978 η «Μακεδονία» δημοσιεύει στο πρωτοσέλιδό της έναν τίτλο που προκάλεσε αίσθηση: «Υπάρχουν τα λείψανα του Αγίου Δημητρίου σ΄ένα ιταλικό χωριό;». Το ρεπορτάζ αναφέρεται στην ανακοίνωση της βυζαντινολόγου δρ. Μαρίας Θεοχάρη, με την οποία τεκμηρίωνε ότι το λείψανο του Αγίου Δημητρίου βρισκόταν στο Αββαείο του Σαν Λορέντζο ιν Κάμπο, κοντά στην Ανκόνα.

Όπως μαθαίνουμε από την εφημερίδα, σύμφωνα με έγγραφα που σωζόταν στο ενοριακό αρχείο, στις 20 Ιουνίου 1520, ενώ γίνονταν εργασίες αναστήλωσης βρέθηκε κάτω από το ιερό, χτισμένη μέσα στον τοίχο, μία ξύλινη λάρνακα, χρωματισμένη με κόκκινο χρώμα. Μέσα της είχε μία μολύβδινη πλάκα που έφερε σε συντομογραφία την επιγραφή: «Ενθάδε αναπαύεται το σώμα του Αγίου Δημητρίου», που σύμφωνα με αρχαιολόγους χρονολογούνταν από τον 12ο και 13ο αιώνα.

Ένα θέσπισμα του 1592 επέβαλλε αργία κατά τη εορτή του αγίου, που ετελείτο σύμφωνα με το λατινικό εορτολόγιο στις 8 Οκτωβρίου. Έγγραφο στο ενοριακό αρχείο παρέπεμπε μία βιογραφία του αγίου, που γράφτηκε από κάποιον Δημήτριο Κυδωνέα στη Βενετία, σύμφωνα με την οποία το σώμα του μάρτυρα είχε μεταφερθεί κρυφά από κάποιον μοναχό από τη Μακεδονία στην Ιταλία, και επειδή τα οστά ευωδίαζαν, ο καρδινάλιος Νεγκρόνι (17ος αιώνας) απέστειλε το λείψανο για αναγνώριση.

Στις 25 Οκτωβρίου 1978 η «Μακεδονία» δημοσιεύει εκτενές ρεπορτάζ από την επιστροφή των λειψάνων, αναφέροντας ότι οι άνθρωποι στο Σαν Λορέντζο ιν Κάμπο έκλαιγαν από συγκίνηση και δέχθηκαν να αποχωριστούν το λείψανο «πιστεύοντας ακράδαντα ότι το ιερό λείψανο ερχόμενο στη Θεσσαλονίκη θα συντελέσει στην κατάπαυση των σεισμών» (σ.σ. είχε προηγηθεί ο σεισμός του Ιουνίου).

Υπάρχει όμως και ένα παλαιότερο δημοσίευμα της «Μακεδονίας» σχετικά με τα λείψανα. Στις 26 Οκτωβρίου 1948 η εφημερίδα αναγγέλει σε πανηγυρικό τόνο ότι «Τα λείψανα του Αγίου εκομίσθησαν χθες από την πρωτεύουσαν» με το αντιτορπιλικό «Θεμιστοκλής». Στην υποδοχή ήταν ο Μητροπολίτης Γεννάδιος με άλλους 14 ιεράρχες, αντιπροσωπεία του Αγίου Όρους, πολιτικοί, στρατιωτικοί και πλήθος κόσμου. Ακολούθησε μεγαλοπρεπής πομπή που κατέληξε στην Αχειροποίητο. Άγνωστο για ποια λείψανα επρόκειτο και γιατί βρισκόταν στην Αθήνα πριν το 1948.

Δημοσιεύτηκε στο επετειακό αφιέρωμα «Ο Οκτώβρης της Θεσσαλονίκης» που κυκλοφόρησε με τη «Μακεδονία της Κυριακής» 25/10/2026