Θεσσαλονίκη: Νέα ζωή στο ιστορικό Χαμζά Μπέη τζαμί - Παραδόθηκε το Αλκαζάρ παρουσία της Λίνας Μενδώνη (βίντεο)

Τη θέση του στο πολιτιστικό απόθεμα της Θεσσαλονίκης λαμβάνει εκ νέου το ιστορικό Αλκαζάρ. Το Χαμζά Μπέη τζαμί, το πρώτο εκ των τζαμιών της πόλης μετά την άλωση της το 1430 και ένα από τα σημαντικότερα οθωμανικά μνημεία της, παραδόθηκε σήμερα μετά την ολοκλήρωση των εργασιών αποκατάστασης, παρουσία της υπουργού Πολιτισμού, Λίνας Μενδώνη.

Το μνημείο, που βρίσκεται στη συμβολή των οδών Εγνατία και Βενιζέλου, αποκτά πλέον νέα χρήση, καθώς θα φιλοξενεί εκθέσεις και πολιτιστικές δράσεις, με στόχο να αποτελέσει έναν ακόμη ενεργό χώρο πολιτισμού στο κέντρο της Θεσσαλονίκης.

Η υπουργός Πολιτισμού μιλώντας στην τελετή παράδοσης, χαρακτήρισε «κοσμογονία» τα έργα που έχουν πραγματοποιηθεί στον τομέα του πολιτισμού στη Θεσσαλονίκη τα τελευταία τεσσεράμισι χρόνια, επισημαίνοντας ότι η αποκατάσταση του Χαμζά Μπέη τζαμιού ολοκληρώνει έναν πρώτο κύκλο παρεμβάσεων, ενώ παράλληλα ανοίγει τον δρόμο για νέα έργα και αστικές
αναπλάσεις.

Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε με την παρουσία εκπροσώπων της πολιτικής ηγεσίας, της τοπικής αυτοδιοίκησης και του πολιτιστικού χώρου. Την παρουσίαση ανέλαβε η Τάνια Πρωτοψάλτη, προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης (ΕΦΑΠΟΘ), ενώ ακολούθησε ξενάγηση στο εσωτερικό του μνημείου και στην έκθεση φωτογραφίας «Θεσσαλονίκη: Το αποτύπωμα της μετάβασης 1960-1980», με έργα του Πιτ Μαρίφογλου.

Οι δυσκολίες της αποκατάστασης και η επίδραση του μετρό

Στις τεχνικές προκλήσεις που αντιμετώπισαν οι υπηρεσίες κατά την αποκατάσταση του μνημείου αναφέρθηκε ο Θέμης Βλαχούλης, αρχιτέκτονας μηχανικός και προϊστάμενος διευθυντής Αναστήλωσης Μνημείων του υπουργείου Πολιτισμού.

Μία από τις σημαντικότερες δυσκολίες συνδέθηκε με την κατασκευή του σταθμού Βενιζέλου του μετρό Θεσσαλονίκης, όπου αποκαλύφθηκαν και διατηρήθηκαν σημαντικές αρχαιότητες. Η κατασκευή του περιμετρικού κελύφους του σταθμού επηρέασε τη διάταξη του υδροφόρου ορίζοντα στην περιοχή του μνημείου, με συνέπειες για τις συνθήκες θεμελίωσής του. Για την αντιμετώπιση του ζητήματος εκπονήθηκε σχετική μελέτη από την Ελληνικό Μετρό.

Το έργο χρηματοδοτήθηκε από πόρους του Ταμείου Ανάκαμψης, στο πλαίσιο των παρεμβάσεων για την αποκατάσταση και ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Από την πλευρά της, η προϊσταμένη της Διεύθυνσης Συντήρησης Αρχαίων και Νεωτέρων Μνημείων του υπουργείου Πολιτισμού, Μαρία Μερτζάνη, υπογράμμισε τη σημασία της επιστροφής του μνημείου στην πόλη, έπειτα από πολλά χρόνια κατά τα οποία παρέμενε υποστηλωμένο.

«Μετά από τόσα χρόνια που το μνημείο ήταν υποστηλωμένο, επιστρέφει στην πόλη», ανέφερε, σημειώνοντας ότι η εμπειρία από το έργο αποδεικνύει πως είναι πλέον εφικτή η υλοποίηση σύνθετων παρεμβάσεων αποκατάστασης με υψηλές απαιτήσεις.

Μενδώνη: Κλείνει ένας πρώτος κύκλος έργων στη Θεσσαλονίκη

Στην ομιλία της, η Λίνα Μενδώνη έκανε ειδική αναφορά στη συνεργασία του υπουργείου Πολιτισμού με τον Δήμο Θεσσαλονίκης, τονίζοντας ότι η συνεννόηση μεταξύ των εμπλεκόμενων φορέων ήταν απαραίτητη για την ολοκλήρωση του έργου, καθώς προέκυψαν προβλήματα τόσο στην οδό Βαμβακά όσο και στην Εγνατία.

Όπως ανέφερε, ορισμένες από τις δυσκολίες ήταν αναμενόμενες λόγω των εργασιών που συνδέονταν με την κατασκευή του μετρό και αντιμετωπίστηκαν μέσα από τη συνεργασία με τους αρμόδιους φορείς. Ωστόσο, οι μεγαλύτερες εκπλήξεις προέκυψαν από τα ευρήματα και τις συνθήκες που αποκαλύφθηκαν κατά τις εργασίες στο έδαφος.

Η υπουργός σημείωσε ότι με την παράδοση του Αλκαζάρ ολοκληρώνεται ένας πρώτος κύκλος έργων που πραγματοποιήθηκαν στη Θεσσαλονίκη τα τελευταία τεσσεράμισι χρόνια. Στον επόμενο που ανοίγει περιλαμβάνονται παρεμβάσεις στα βυζαντινά τείχη, ο φωτισμός μνημείων και η ενοποίηση αρχαιολογικών χώρων.

«Χωρίς τη σωστή γνώση του παρελθόντος δεν μπορείς να οικοδομήσεις ένα στέρεο μέλλον», ήταν το μήνυμα που ανέδειξε η υπουργός, υπογραμμίζοντας ότι η προστασία και η ανάδειξη των μνημείων δεν αφορούν μόνο την πολιτιστική κληρονομιά, αλλά και τη σχέση των πολιτών με την ιστορία της πόλης τους.

Παράλληλα, έκανε λόγο για έναν νέο κύκλο παρεμβάσεων, επισημαίνοντας ότι το μνημειακό απόθεμα της Θεσσαλονίκης είναι ιδιαίτερα εκτεταμένο και δημιουργεί περιθώρια για περαιτέρω έργα. Στον σχεδιασμό περιλαμβάνονται και παρεμβάσεις στη δυτική Θεσσαλονίκη, μεταξύ των οποίων και η αξιοποίηση του ιστορικού συγκροτήματος του ΦΙΞ.

Η υπουργός αναφέρθηκε, επίσης, στις αστικές αναπλάσεις που σχεδιάζονται ή προχωρούν, επισημαίνοντας ότι η πολιτιστική πολιτική μπορεί να συνδυαστεί με την αναβάθμιση του δημόσιου χώρου και τη βελτίωση της καθημερινότητας των κατοίκων.

Ειδική μνεία έκανε και στον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη, σημειώνοντας ότι, πέρα από τους πόρους του ΕΣΠΑ, εξασφαλίστηκαν και χρηματοδοτήσεις από το Ταμείο Ανάκαμψης. Τα 50 εκατ. ευρώ που διατέθηκαν για έργα στη Θεσσαλονίκη συνέβαλαν στην υλοποίηση σημαντικών παρεμβάσεων στην πόλη όπως αυτη», τόνισε.

Το MOMus αναλαμβάνει την πολιτιστική αξιοποίηση του χώρου

Στη νέα περίοδο λειτουργίας του Αλκαζάρ, σημαντικό ρόλο θα έχει το MOMus, το οποίο θα συνεργαστεί με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης για την παρουσίαση εκθέσεων και την ανάπτυξη πολιτιστικών δράσεων.

Όπως ανέφερε η υπουργός Πολιτισμού, το πρόγραμμα θα διαμορφώνεται σε συνεργασία με την ΕΦΑΠΟΘ, με προοπτική ο χώρος να φιλοξενεί και μουσικές εκδηλώσεις, μεταξύ των οποίων συναυλίες. Στόχος είναι το μνημείο να αποκτήσει σταθερή παρουσία στην πολιτιστική ζωή της Θεσσαλονίκης, συνδυάζοντας την ιστορική του ταυτότητα με σύγχρονες μορφές καλλιτεχνικής έκφρασης.

Ο πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του MOMus, Επαμεινώνδας Χριστοφιλόπουλος, αναφέρθηκε στην πολυκύμαντη ιστορία του κτιρίου, αλλά και στις διαφορετικές χρήσεις που απέκτησε μέσα στον χρόνο, πριν περάσει στη νέα εποχή της πολιτιστικής αξιοποίησής του.

Σύμφωνα με όσα ειπε, η πρώτη έκθεση που φιλοξενείται στον χώρο έχει τίτλο «Θεσσαλονίκη: Το αποτύπωμα της μετάβασης 1960-1980» και περιλαμβάνει φωτογραφικό υλικό του Πιτ Μαρίφογλου.

Μέσα από τις εικόνες αποτυπώνονται πτυχές της ζωής και της καθημερινότητας των κατοίκων της Θεσσαλονίκης κατά τις δεκαετίες του 1960 και του 1970, σε μια περίοδο σημαντικών αλλαγών για την πόλη.

Η έκθεση λειτουργεί ως πρώτη γνωριμία του κοινού με τη νέα χρήση του μνημείου, συνδέοντας την ιστορική του διαδρομή με τη νεότερη κοινωνική και αστική ιστορία της Θεσσαλονίκης.

Από το οθωμανικό τέμενος στον κινηματογράφο Αλκαζάρ

Το Χαμζά Μπέη τζαμί αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της οθωμανικής περιόδου στη Θεσσαλονίκη. Η ιστορία του ξεκινά λίγα χρόνια μετά την άλωση της πόλης το 1430 και συνδέεται με τη μακραίωνη πολυπολιτισμική διαδρομή της.

Με το πέρασμα των αιώνων, το μνημείο άλλαξε χρήσεις, ακολουθώντας τις μεταβολές στην κοινωνική και οικονομική ζωή της πόλης. Μετά την ανταλλαγή πληθυσμών, ο χώρος συνδέθηκε με τη λειτουργία κινηματογράφου, ο οποίος έγινε γνωστός ως «Αλκαζάρ».

Ο Επαμεινώνδας Χριστοφιλόπουλος αναφέρθηκε, μεταξύ άλλων, στην ιστορία του Σάμη Μπέη, ο οποίος, σύμφωνα με την αφήγησή του, συνδέθηκε με την πολιτική και κοινωνική ζωή της περιόδου μετά την Επανάσταση των Νεότουρκων και αργότερα με την ελληνική στρατιωτική παρουσία.

Ο Σάμη Μπέης είχε ζητήσει, με επιστολή του προς τον Ελευθέριο Βενιζέλο, να παραμείνει το Χαμζά Μπέη τζαμί, ώστε να μπορεί να προσεύχεται εκεί η μουσουλμανική κοινότητα της πόλης.

Ιδιαίτερο κεφάλαιο στην ιστορία του χώρου αποτελεί η μετατροπή του σε κινηματογράφο. Όπως ανέφερε ο πρόεδρος του MOMus, το Αλκαζάρ διαμορφώθηκε ως κινηματογραφικός χώρος το 1932 από τον Μπενίκο Σεγουρά, ο οποίος ήταν Εβραίος και συνελήφθη από τις γερμανικές αρχές κατοχής το 1942. Σύμφωνα με την ίδια αφήγηση, αφέθηκε ελεύθερος αφού παρέδωσε τον κινηματογράφο.

Ο Σεγουρά επέζησε από το Ολοκαύτωμα, έχοντας ασπαστεί τον χριστιανισμό για να παντρευτεί γυναίκα από τη Σμύρνη. Είχε προηγουμένως βιώσει τον δημόσιο εξευτελισμό των Εβραίων της Θεσσαλονίκης στην πλατεία Ελευθερίας, ωστόσο δεν οδηγήθηκε τελικά στο Άουσβιτς. Μετά τον πόλεμο προσπάθησε να ανακτήσει την περιουσία του, χωρίς να δικαιωθεί, αλλά κατάφερε να αγοράσει ξανά τον κινηματογράφο, τον οποίο διατήρησε σε λειτουργία έως το 1975.

Η διαδρομή αυτή αποτυπώνει τις διαδοχικές ιστορικές περιόδους που σημάδεψαν το μνημείο: από την οθωμανική Θεσσαλονίκη έως τις αλλαγές του 20ού αιώνα και τη σημερινή προσπάθεια επανένταξής του στην πολιτιστική ζωή της πόλης.

Η εκδήλωση ολοκληρώθηκε με μουσικό πρόγραμμα από τη νεανική συμφωνική ορχήστρα «Η Μούσα» του Μεγάρου Μουσικής Θεσσαλονίκης. Ακολούθησε ξενάγηση στο εσωτερικό του μνημείου και στην έκθεση φωτογραφίας του Πιτ Μαρίφογλου.

Στην εκδήλωση παρευρέθηκαν, μεταξύ άλλων, ο υφυπουργός Εσωτερικών, αρμόδιος για θέματα Μακεδονίας – Θράκης, Κωνσταντίνος Γκιουλέκας, ο υφυπουργός Ανάπτυξης Σταύρος Καλαφάτης, η υφυπουργός Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης Άννα Ευθυμίου, ο υπουργός Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων Μαργαρίτης Σχοινάς, ο υφυπουργός Υποδομών και Μεταφορών Νικόλαος Ταχιάος, οι βουλευτές Α΄ Θεσσαλονίκης Δημήτριος Κούβελας και Ουρανία (Ράνια) Θρασκιά, καθώς και οι βουλευτές Θεοφάνης (Φάνης) Παπάς και Θεόδωρος Καράογλου.

Το «παρών» έδωσαν, επίσης, ο μητροπολίτης Θεσσαλονίκης Φιλόθεος, ο μητροπολίτης Νεαπόλεως και Σταυρουπόλεως Βαρνάβας, ο δήμαρχος Θεσσαλονίκης Στέλιος Αγγελούδης, ο δήμαρχος Αμπελοκήπων – Μενεμένης και πρόεδρος της Κεντρικής Ένωσης Δήμων Ελλάδας (ΚΕΔΕ) Λάζαρος Κυρίζογλου, καθώς και ο γενικός γραμματέας του Δήμου Θεσσαλονίκης Μιχαήλ Μήττας. Παρευρέθηκαν ακόμη οι αντιδήμαρχοι Βασίλης Γάκης, Πρόδρομος Νικηφορίδης και Δήμητρα Αγκαθίδου.

Δωρεάν είσοδος τις πρώτες δύο εβδομάδες

Το Αλκαζάρ ανοίγει τις πόρτες του στο κοινό με τη νέα του χρήση ως χώρος πολιτισμού και εκθέσεων. Σύμφωνα με τις πληροφορίες που ανακοινώθηκαν κατά την εκδήλωση, θα λειτουργεί καθημερινά, εκτός Δευτέρας, από τις 10:00 έως τις 18:00.

Για τις δύο πρώτες εβδομάδες η είσοδος θα είναι δωρεάν, ενώ στη συνέχεια προβλέπεται χαμηλό αντίτιμο εισόδου.