ΑΠΘ: Νέο τοπόσημο μνήμης αφιερωμένο στους πρόσφυγες του 1922 (βίντεο)

Ένα νέο τοπόσημο μνήμης αφιερωμένο στους πρόσφυγες του 1922 δημιουργήθηκε στην καρδιά του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου, δίπλα στο Αστεροσκοπείο και στο εβραϊκό μνημείο.

Ο Μητροπολίτης Νέας Κρήνης και Καλαμαριάς Ιουστίνος τίμησε με την παρουσία του την εκδήλωση εγκαινίων του μνημείου. Συνεχάρη τον πρύτανη του ΑΠΘ Καθηγητή Κυριάκο Αναστασίαδη για την πρωτοβουλία του επισημαίνοντας πως «η Καλαμαριά ήταν η πρώτη που υποδέχθηκε τους πρόσφυγες το 1922 σε εκείνα τα απολυμαντήρια που μόνο υπενθυμίζουν και ζωή υπομνηματίζουν. Το μνημείο αυτό μας υπενθυμίζει τις ρίζες μας. Απολαμβάνουμε τη ζωή γιατί υπήρξαν κάποιοι που πότισαν τις ρίζες μας με το αίμα τους. Η μνημόνευση των προγόνων μας δεν είναι μια ευθύνη και υποχρέωση αλλά ζωή».

Τα αποκαλυπτήρια που έγιναν το απόγευμα της Τετάρτης πλαισιώθηκαν από μία ιδιαίτερα συγκινητική εκδήλωση με τίτλο «Τιμούμε τις ρίζες μας, Στηρίζουμε το μέλλον», όπου έγινε αναφορά στη μνήμη των προσφύγων του 1922, στην πορεία τους από τον ξεριζωμό και την απώλεια προς την εγκατάσταση, την ενσωμάτωση και τη δημιουργία μιας νέας ζωής.

Κατά τον χαιρετισμό του ο Πρύτανης του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου, Καθηγητής Κυριάκος Αναστασιάδης σημείωσε: «Στην προκυμαία της Σμύρνης, στην Ιωνία, στην Ανατολική Θράκη και στον Πόντο, εκτυλίχθηκαν σκηνές ανείπωτης ανθρώπινης τραγωδίας. Οικογένειες χωρίστηκαν, περιουσίες χάθηκαν, ολόκληρες κοινότητες ξεριζώθηκαν. Πολλοί πρόσφυγες έφτασαν στην Ελλάδα έχοντας μαζί τους ελάχιστα υλικά αγαθά. Μετέφεραν, όμως, κάτι ανεκτίμητο: τις γνώσεις τους, τις δεξιότητές τους, τις παραδόσεις, τη γλώσσα, την πίστη και τον πολιτισμό τους.
Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και τη Συνθήκη της Λωζάνης, η Ελλάδα βρέθηκε αντιμέτωπη με την τεράστια πρόκληση της υποδοχής και της αποκατάστασης περισσότερων από ένα εκατομμύριο προσφύγων. Η Θεσσαλονίκη και η Μακεδονία βρέθηκαν στο επίκεντρο αυτής της ιστορικής μεταβολής. Παρά τη φτώχεια, τις ασθένειες, την ανεργία και συχνά την προκατάληψη, οι άνθρωποι αυτοί κατάφεραν να ξαναχτίσουν τη ζωή τους στη μητέρα Ελλάδα.

Δημιούργησαν νέες συνοικίες, καλλιέργησαν τη γη, ανέπτυξαν τη βιοτεχνία, το εμπόριο και την επιχειρηματικότητα. Εμπλούτισαν την επιστήμη, τα γράμματα, τη μουσική και την κοινωνική ζωή. Η Καλαμαριά, η Τούμπα, ο Εύοσμος, η Νεάπολη και οι προσφυγικές συνοικίες της πόλης μας αποτελούν μέχρι σήμερα ζωντανά τεκμήρια αυτής της μεγάλης ιστορικής διαδρομής και της μεγάλης προσφοράς. Γιατί, οι πρόσφυγες συνέβαλαν αποφασιστικά στη δημιουργία της σύγχρονης Ελλάδας. Αυτή τη συμβολή τιμούμε σήμερα. Τιμούμε όχι μόνο όσα χάθηκαν, αλλά και όσα δημιουργήθηκαν».

Αναφέρθηκε μάλιστα σε μία ιδιαίτερη ιστορική σχέση που καθιστά τη σημερινή εκδήλωση ακόμη πιο σημαντική για το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο. «Η Μικρασιατική Καταστροφή το ‘22 ματαίωσε την τελευταία στιγμή το μεγάλο εγχείρημα του Ιωνικού Πανεπιστημίου της Σμύρνης. Το 1923 ορίζεται η ανταλλαγή των πληθυσμών και αρχίζει ο εποικισμός της Μακεδονίας με τους πρόσφυγες. Το 1924, ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου ανέλαβε την πολιτική πρωτοβουλία για την ίδρυση του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Το 1925 ψηφίστηκε ο ιδρυτικός του νόμος και το 1926 το Πανεπιστήμιό μας άρχισε να λειτουργεί. Το Ιωνικό Πανεπιστήμιο και το Αριστοτέλειο υπήρξαν δύο διαφορετικά πανεπιστημιακά εγχειρήματα. Συνδέονται, όμως, μέσα από το ευρύτερο εκπαιδευτικό όραμα της εποχής, την προσωπικότητα του Καραθεοδωρή και την επιστημονική παρακαταθήκη που διασώθηκε από τη Σμύρνη.

Υπάρχει, όμως, και μια ακόμη ουσιαστική ιστορική σύνδεση. Το Αριστοτέλειο γεννήθηκε σε μια Θεσσαλονίκη που άλλαζε ριζικά. Σε μια πόλη που υποδεχόταν χιλιάδες πρόσφυγες, ανασυγκροτούσε την οικονομία και την κοινωνία της και διαμόρφωνε τη νέα της ταυτότητα. Η ίδρυση του Πανεπιστημίου μας υπήρξε μέρος αυτής της μεγάλης προσπάθειας ανασυγκρότησης δημιουργώντας έναν νέο τόπο γνώσης για τα παιδιά τους και τις επόμενες γενιές. Αυτή είναι η ιστορική σχέση που τιμούμε σήμερα, στην απαρχή του δεύτερο αιώνα της ιστορίας του Αριστοτελείου.

Μετά από 100 χρόνια επιστημονικής δημιουργίας, ακαδημαϊκής προσφοράς και κοινωνικής ευθύνης, η επέτειος αυτή για εμάς αποτελεί κυρίως μια αφετηρία επανεκκίνησης και ουσιαστικής αναβάθμισης του Αριστοτελείου σε όλους τους τομείς: στην εκπαίδευση, στην έρευνα, στη διεθνοποίηση, στον ψηφιακό μετασχηματισμό και στη σύνδεση της γνώσης με την κοινωνία και την παραγωγή. Οργανώνουμε ένα σύγχρονο, εξωστρεφές δημόσιο Πανεπιστήμιο, με υψηλή επιστημονική ποιότητα και ίσες ευκαιρίες και ουσιαστική μέριμνα για τις φοιτήτριες και τους φοιτητές του. Όμως, η πρόοδος ενός Πανεπιστημίου δε μετριέται μόνο με τα επιστημονικά του επιτεύγματα, τις υποδομές ή τις διεθνείς συνεργασίες του. Μετριέται και με την ικανότητά του να διατηρεί ζωντανή την ιστορική του συνείδηση και να αναγνωρίζει την κοινωνία που το δημιούργησε. Αυτή τη φιλοσοφία εκφράζει η σημερινή μας πρωτοβουλία».

Τέλος, ο κ. Αναστασιάδης προχώρησε εμφανώς συγκινημένος σε μία προσωπική αναφορά αποκαλύπτοντας πως οι παππούδες και οι γιαγιάδες του ήρθαν πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία. «Η μία πλευρά της οικογένειάς μου κατάγεται από τη Σμύρνη και η άλλη από την Προύσα. Γι’ αυτό και η ιστορία που τιμούμε σήμερα είναι η ιστορία και της δικής μου οικογένειας. Και όπως συμβαίνει με χιλιάδες ελληνικές οικογένειες, η μνήμη της Μικράς Ασίας πέρασε από γενιά σε γενιά. Μέσα από οικογενειακές αφηγήσεις, φωτογραφίες, παραδόσεις, γεύσεις και μουσικές μιας πατρίδας που οι επόμενες γενιές μπορεί να μη γνώρισαν, αλλά δεν έπαψαν ποτέ να αισθάνονται δική τους. Σήμερα, λοιπόν, ως Πρύτανης, τιμώ την ιστορία του Πανεπιστημίου μας, τιμώ τον ξεριζωμό των προγόνων μας, αλλά τιμώ και τη μνήμη των δικών μου ανθρώπων».

Αναφερόμενος στο νέο τοπόσημο ο πρύτανης του ΑΠΘ Κυριάκος Αναστασιάδης περιέγραψε πως στόχος των πρυτανικών αρχών αρχών είναι η περιοχή όπου βρίσκεται το εβραϊκό μνημείο και το νέο τοπόσημο να μετατραπεί σε ένα μεγάλο πάρκο μνήμης προκειμένου όπως είπε να υπάρχει ένα τοπόσημο στη Θεσσαλονίκη που αντιπροσωπεύει το καθήκον και την ευθύνη μας για το μέλλον. «Πρόκειται για μία προσπάθεια του Αριστοτελείου, από εμάς για εμάς, για τα παιδιά μας και για όσους θα έρχονται εδώ να δουν τους συμβολισμούς του μνημείου διότι για εμάς το μνημείο αυτό έχει τις ρίζες δηλαδή τη ζωή που ριζώνει για ένα μέλλον που μόνον καλύτερο μπορεί να είναι για όλους εμάς που είμαστε πρόσφυγες στη μεγάλη πατρίδα, την Ελλάδα».

Την κεντρική ομιλία της εκδήλωσης απεύθυνε ο Ομότιμος Καθηγητής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών Θάνος Βερέμης ο οποίος αναφέρθηκε στη συμβολή των προσφύγων στη διαμόρφωση της ελληνικής κοινωνίας και στην πορεία της χώρας κατά τον 20ο αιώνα.

Το μνημείο

Το νέο Μνημείο του Αριστοτελείου είναι σχεδιασμένο με τέτοιον τρόπο ώστε ο επισκέπτης μην παραμένει απλός θεατής, αλλά να μπορεί να εισέλθει στον χώρο, να καθίσει, να σταθεί και να κινηθεί μέσα στο ίδιο το μνημειακό έργο.

Πρόκειται για έναν κυκλικό μνημειακό κήπο, στο κέντρο του οποίου δεσπόζει μία ελιά, σύμβολο της μνήμης, της μακροβιότητας και της αναγέννησης. Οι βαθιές ρίζες της παραπέμπουν στους δεσμούς με τις πατρίδες που χάθηκαν. Γύρω από την ελιά αναπτύσσονται δώδεκα ίσοι λίθινοι τομείς, που παραπέμπουν στον αέναο κύκλο του χρόνου και ταυτόχρονα στις αλησμόνητες πατρίδες: Αδριανούπολη, Ανατολική Θράκη, Ανατολική Ρωμυλία, Βάρνα, Ιωνία, Καππαδοκία, Κωνσταντινούπολη, Μικρά Ασία, Πόντος, Σμύρνη και Τραπεζούντα. Στον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό του κεντρικού πυρήνα ενσωματώνεται, με υπαινικτικό τρόπο, το δεκαεξάκτινο Αστέρι της Μακεδονίας, ενώ ο μνημειακός κήπος συμπληρώνεται από αρωματικά φυτά, όπως λεβάντα, δενδρολίβανο, σαντολίνα, θυμάρι, μυρτιά, φασκόμηλο, και ρίγανη. Η επιλογή της φύτευσης παραπέμπει στα τοπία των αλησμόνητων πατρίδων και διευρύνει τη βιωματική εμπειρία του επισκέπτη, ενεργοποιώντας όχι μόνο την όραση, αλλά και την όσφρηση και την αφή.

Τετάρτη 23 Σεπ 2026, 11:20

Θεσσαλονίκη: Ένα νέο τοπόσημο αφιερωμένο στους πρόσφυγες του 1922 στην καρδιά του ΑΠΘ

ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ

Ο δημιουργός του έργου, αναπληρωτής Καθηγητής και Πρόεδρος του Τμήματος Εικαστικών και Εφαρμοσμένων Τεχνών, Άρης Κατσιλάκης περίγραψε πως η υλοποίηση του γλυπτού διήρκησε περίπου δύο μήνες με τον σχεδιασμό το νέου τοπόσημου, σε άμεση και αγαστή συνεργασία με τις πρυτανικές αρχές να διαρκεί περίπου τέσσερις μήνες. «Εξετάσαμε πολύ προσεκτικά τον τρόπο με τον οποίο μπορούμε να διαχειριστούμε τον τόπο ώστε να δημιουργήσουμε ένα κήπο μνήμης. Ως αφετηρία επιλέξαμε να τιμήσουμε τους πρόσφυγες του 1922 και έτσι δημιουργήσαμε αυτόν τον κήπο μνημείο, ο οποίος αποτελείται από έναν κεντρικό πυρήνα, που έχει ως βάση μία ελιά περίπου 30 ετών, έτσι ώστε να φαίνονται τα ίχνη του χρόνου επάνω στο κορμό του δένδρου. Άλλωστε ο χρόνος είναι ίσως το βασικότερο σημείο έναρξης αυτής της διαδικασίας. Ομόκεντροι κύκλο οι οποίοι ανοίγουνε προς τα έξω, θέλουν να δώσουν την αίσθηση στον επισκέπτη πως υπάρχει μία κεντρική δράση, η οποία αρχίζει να αγκαλιάζει το θεατή. Χρόνος, τόπος, μνήμη ενώνονται ουσιαστικά σε έναν μνημειακό χώρο».

Από τη Σμύρνη και την Κωνσταντινούπολη έως τον Πόντο και την Καππαδοκία

Την εκδήλωση πλαισίωσαν μουσικά οι αδελφοί Κωνσταντίνος και Ματθαίος Τσαχουρίδης. Οι δύο καλλιτέχνες, πρόσφυγες τέταρτης γενιάς και διδάκτορες του Πανεπιστημίου του Λονδίνου, παρουσίασαν μία επετειακή μουσική παράσταση με μουσικές από τις πατρίδες της Ανατολής, ανασύροντας ήχους και μνήμες που πέρασαν από γενιά σε γενιά διατηρώντας τη μνήμη ζωντανή, μέσα από τη μουσική.