Αρχαία Αμφίπολη: Εκεί όπου παρέμενε φυλακισμένη η Ρωξάνη

Εκεί ψηλά, στην Ακρόπολη της Αμφίπολης, ο χρόνος μοιάζει να έχει κρατήσει ανοιχτές όλες τις σελίδες του. Από το ίδιο περίπου σημείο όπου σήμερα οι αρχαιολόγοι ξαναπιάνουν την αρχαιολογική σκαπάνη, ο Θουκυδίδης, που έζησε τα γεγονότα και τα κατέγραψε, περιγράφει τον Κλέωνα από τον οχυρό λόφο της ακρόπολης να βλέπει τον στρατό των Σπαρτιατών με αρχηγό τον Βρασίδα να συγκεντρώνεται κοντά στις εκβολές του Στρυμόνα, εκεί όπου βρισκόταν η αρχαία Ηιώνα.

Η εικόνα είναι σχεδόν κινηματογραφική: Αθηναίοι και Σπαρτιάτες αντιμέτωποι, λίγο πριν από τη σύγκρουση που θα οδηγήσει και τους δύο στρατηγούς στον θάνατο, το 422 π.Χ., κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου. Ο λόφος που σήμερα μοιάζει ήσυχος, καλυμμένος από χώμα και βλάστηση, ήταν κάποτε ένα από τα σημεία όπου παιζόταν η τύχη της πόλης και ολόκληρης της περιοχής.

Και περίπου έναν αιώνα αργότερα, η ίδια ακρόπολη θα γινόταν σκηνικό μιας άλλης, δραματικής ιστορίας. Εδώ, σύμφωνα με την παράδοση που μεταφέρει ο Διόδωρος, ο Κάσσανδρος φυλάκισε τη Ρωξάνη, σύζυγο του Μεγάλου Αλεξάνδρου, μαζί με τον γιο τους, Αλέξανδρο. Η μητέρα και ο μικρός διάδοχος θανατώθηκαν αργότερα με εντολή του ίδιου του Κασσάνδρου. Είναι, λοιπόν, αυτό το «σπίτι της Ρωξάνης» που αναζητά σήμερα η αρχαιολογική σκαπάνη;

Η απάντηση του Δημήτρη Δαμάσκου είναι πιο σύνθετη και, τελικά, πιο ενδιαφέρουσα. «Ο εντοπισμός του χώρου, της οικίας, έστω, της Ρωξάνης έχει ελάχιστη σημασία αρχαιολογικά», λέει στη «ΜτΚ» ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Πατρών και διευθυντής της ανασκαφής. «Είναι σημαντικό το ερώτημα τι συνέβη κατά τη διάρκεια της κατοίκησης σε εκείνο το τμήμα της Ακρόπολης, που θεωρητικά εγκαταλείφθηκε στα ρωμαϊκά χρόνια», προσθέτει. Και αυτό ακριβώς είναι που κάνει τη φετινή έρευνα ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα. Ένα τμήμα της πόλης φαινομενικά αποκόπτεται από την υπόλοιπη. Όχι υποχρεωτικά για λόγους πληθυσμιακούς.

Πέμπτη 11 Σεπ 2025, 07:00

Αρχαία Αμφίπολη: Νέα στοιχεία για τη λατρεία της Άρτεμης

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Επιστροφή στο σημείο μετά τον Λαζαρίδη

Φέτος συμπληρώνονται 70 χρόνια από τότε που ξεκίνησε η ανασκαφή στην Αμφίπολη από τον Δημήτρη Λαζαρίδη υπό την Εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία. Τώρα, η Αρχαιολογική Εταιρεία επιστρέφει στην Ακρόπολη με τον Δημήτρη Δαμάσκο να αναλαμβάνει τη διεύθυνση της έρευνας.

Η αλλαγή δεν είναι μόνο συμβολική. Μέχρι πέρυσι η ανασκαφική δραστηριότητα πραγματοποιούνταν σε άλλο σημείο της ακρόπολης σε συνεργασία της Εφορείας Αρχαιοτήτων Σερρών με το Πανεπιστήμιο Πατρών, εκεί όπου εντοπίστηκε ναός, πιθανότατα αφιερωμένος στην Άρτεμη Ταυροπόλο.

Φέτος, η ανασκαφή που διήρκεσε όλο τον Αύγουστο, μετακινήθηκε ψηλότερα στον λόφο, σε σημείο δεξιά από την περιοχή όπου είχαν επικεντρωθεί οι προηγούμενες έρευνες. Πρόκειται για έναν χώρο που ο ίδιος ο αρχαιολόγος θεωρεί ιδιαίτερα σημαντικό, καθώς εκεί βρίσκεται ένας από τους πυρήνες της αρχαίας πόλης κατά τα χρόνια της αθηναϊκής κυριαρχίας, αλλά και της μακεδονικής παρουσίας.

Και εδώ το νήμα οδηγεί ξανά στον Λαζαρίδη. Ο Δημήτρης Δαμάσκος δεν ξεκινά από το μηδέν. Ξαναπιάνει ανασκαφές του σπουδαίου αρχαιολόγου, οι οποίες είχαν μείνει ημιτελείς, και επιχειρεί να τις προχωρήσει. Ανάμεσά τους βρίσκεται η λεγόμενη κλασική οικία, ενώ στην ίδια περιοχή έχει εντοπιστεί και αναθηματική επιγραφή της κλασικής εποχής που αναφέρει τη θεά Αθηνά.

Αυτό σημαίνει ότι κάτω από το σημερινό χωράφι δεν κρύβεται απλώς μια ακόμη αρχαιολογική εγκατάσταση. Μπορεί να κρύβεται ένα κομμάτι από τον πρώιμο πυρήνα της Αμφίπολης: ένα λατρευτικό κτίσμα, κατοικίες και πιθανώς οικοδομήματα που συνδέονταν με τη διοίκηση της πόλης.

Από τον Κλέωνα στη Ρωξάνη

Έτσι, η ιστορία της Αμφίπολης γίνεται σχεδόν μυθιστορηματική. Στον ίδιο λόφο όπου σήμερα οι αρχαιολόγοι ψάχνουν τα ίχνη της πρώιμης πόλης, κάποτε βρισκόταν ένας κόσμος που παρακολουθούσε τον Πελοποννησιακό Πόλεμο να ξεδιπλώνεται μπροστά του. Περίπου έναν αιώνα αργότερα, η Ακρόπολη αποκτά έναν άλλο πρωταγωνιστή: τον Κάσσανδρο. Και μια γυναίκα που κουβαλούσε πάνω της ολόκληρη την κληρονομιά του Μεγάλου Αλεξάνδρου: τη Ρωξάνη.

«Ήταν σε αυτή τη γειτονιά την οποία σκάβουμε εμείς τώρα», λέει ο Δαμάσκος. Δεν είναι, βέβαια, η αναζήτηση ενός «σπιτιού της Ρωξάνης» με τη στενή έννοια. Ο ίδιος ο αρχαιολόγος το ξεκαθαρίζει. Αυτό που τον ενδιαφέρει είναι ο χώρος στον οποίο, σύμφωνα με τις ιστορικές μαρτυρίες, βρέθηκε η Ρωξάνη την εποχή της μεγάλης ακμής του μακεδονικού βασιλείου, και κυρίως τι μπορεί να μας φανερώσουν οι ανασκαφές για τον ίδιο τον πυρήνα της πόλης.

Γιατί η εγκατάλειψη της περιοχής στα ρωμαϊκά χρόνια, η δημιουργία ενός εγκάρσιου τείχους που είχε ήδη εντοπίσει ο Λαζαρίδης και η απουσία έντονης μεταγενέστερης κατοίκησης δημιουργούν ένα αρχαιολογικό παράθυρο. «Είναι ένα κομμάτι το οποίο αργότερα απομονώθηκε. Δεν έχουμε εντοπίσει, για παράδειγμα, κατοίκηση των βυζαντινών χρόνων, και πιθανότατα να έχουμε σποραδική μόνον παρουσία στα ρωμαϊκά χρόνια. Αυτό το τμήμα της ακρόπολης εγκαταλείπεται, παρά το ότι είναι κοντά στην πόλη», λέει.

Ένα χωράφι που πρέπει να σωθεί

Η φετινή ανασκαφή έγινε με τη συμμετοχή φοιτητών, ενώ η προσπάθεια στηρίχθηκε οικονομικά από την Πολιτιστική Εταιρεία Επιχειρηματιών Βορείου Ελλάδος.

Προκύπτει όμως και ένα πολύ πρακτικό πρόβλημα.

Γύρω από την ανασκαφή υπάρχουν δύο ή τρία χωράφια κάτω από τα οποία, σύμφωνα με τα δεδομένα της έρευνας, βρίσκονται αρχαιότητες. Η απαλλοτρίωσή τους θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο για την επέκταση της έρευνας και να αποκαλύψει ένα πολύ μεγαλύτερο τμήμα του αρχαίου οικιστικού και λατρευτικού ιστού.

«Πρέπει να βρούμε χρήματα γι’ αυτό», σημειώνει ο Δημήτρης Δαμάσκος. Το χωράφι μάλιστα όπου γίνεται η ανασκαφή καθαρίστηκε ώστε να ξεκινήσουν οι εργασίες. Ο Δήμος Αμφίπολης αναμένεται να συμβάλει στον καθαρισμό της ευρύτερης περιοχής.

Και ίσως αυτή να είναι η πιο παράδοξη εικόνα της σύγχρονης Αμφίπολης: κάτω από ένα χωράφι που σήμερα χρειάζεται καθάρισμα, βρίσκονται τα ίχνη μιας πόλης που κάποτε βρισκόταν στο κέντρο της ιστορίας της Μακεδονίας. Ο Κλέων και ο Βρασίδας πέρασαν από αυτήν. Οι Αθηναίοι άφησαν το αποτύπωμά τους. Οι Μακεδόνες έγραψαν τη δική τους ιστορία. Η Ρωξάνη βρέθηκε εκεί κρατώντας μαζί της το τελευταίο κομμάτι της δυναστείας του Αλεξάνδρου. Και τώρα η σκαπάνη επιστρέφει. Όχι για να βρει απλώς το «σπίτι της Ρωξάνης». Αλλά για να ξαναφέρει στο φως τον πυρήνα μιας Αμφίπολης που παραμένει ακόμη σε μεγάλο βαθμό άγνωστη.