Επί 52 χρόνια «Αναζητώντας τα ίχνη» του χαμένου αδελφού στην Κύπρο…

Δυστυχώς ο χρόνος δεν καταφέρνει πάντα να σβήσει τον πόνο, την αγωνία και την προσμονή. Πίσω από τους 1.619 αγνοούμενους της κυπριακής τραγωδίας κρύβονται ανθρώπινες ζωές που χάθηκαν εξαιτίας της τουρκικής εισβολής και οικογένειες που έμειναν με αναπάντητα ερωτήματα.

Το βιβλίο «Αναζητώντας τα Ίχνη - Όψεις του θέματος των αγνοουμένων, Κύπρος 1974-2024» της Μαρίας Καρεφυλλίδου-Ιωάννου αποτελεί μία συγκλονιστική μαρτυρία. Μέσα από την προσωπική της προσπάθεια 52 ετών, η συγγραφέας καταγράφει το δράμα των αγνοουμένων, με επίκεντρο τον αδελφό της Χρίστο Καρεφυλλίδη που αιχμαλωτίστηκε από τους Τούρκους εισβολείς.

Το βιβλίο δεν περιγράφει μόνο τον πολυετή αγώνα της οικογένειας να σπάσει τη σιωπή και να ανακαλύψει την αλήθεια για τους αγνοούμενους αλλά στοχεύει στην κριτική αποτίμηση του τρόπου με τον οποίο διαχειρίστηκαν το θέμα οι διεθνείς οργανισμοί και οι εμπλεκόμενες κυβερνήσεις.

Όπως τονίζει η συγγραφέας στη «ΜτΚ» η εμπλουτισμένη έκδοση του βιβλίου περιλαμβάνει νέα τεκμήρια, μαρτυρίες και στοιχεία που φωτίζουν άγνωστες πτυχές της περιόδου και εκθέτει την τραγική, απάνθρωπη και ανεπαρκή αντιμετώπιση που βίωσαν οι συγγενείς κατά τη διάρκεια των ερευνών.

Αρχικά πείτε μου σε ποιες μάχες έλαβε μέρος ο αδερφός σας;

Ο Χρίστος μας, στη διάρκεια της τουρκικής εισβολής τον Ιούλιο του 1974 ήταν έφεδρος Λοχίας της 33ης Μοίρας Καταδρομών. Πολέμησε στον Άγιο Ιλαρίωνα (βουνοκορφή του κατεχόμενου σήμερα Πενταδακτύλου), στον Άγιο Γεώργιο (χωριό της κατεχόμενης σήμερα Κερύνειας), στην περιοχή του γηπέδου Πράξανδρος της Κερύνειας και τραυματισμένος είχε περάσει από το Μπέλλαπαϊς και την Κυθρέα (κατεχόμενα σήμερα χωριά της επαρχίας Κερύνειας και Λευκωσίας αντίστοιχα) όπου του πρόσφεραν ιατρική φροντίδα και μετά πήγε σε άλλες εμπόλεμες περιοχές.

Όταν έγινε η εισβολή των Τούρκων στην Κύπρο εσείς που ήσασταν;

Μόλις είχα μετακομίσει με τον σύζυγό μου που εργαζόταν στην Λευκωσία έγκυος στο πρώτο μου παιδί. Οι μάχες ξεκίνησαν στην Κερύνεια και εξελίχθηκαν από τα βορειοδυτικά προς τα βορειοανατολικά του νησιού πριν καταλήξουν στην πρωτεύουσα με αποτροπή κατάληψης του διεθνούς αεροδρομίου που έως τώρα δεν λειτουργεί, αλλά επιτηρείται από τις ειρηνευτικές δυνάμεις του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών.

Τι ενέργειες κάνατε, για να βρείτε τον αδερφό σας;

Οι ενέργειές μου καλύπτουν μία περίοδο μισού αιώνα και γίνονται προς πάσα κατεύθυνση. Συγκεκριμένα έχω απευθυνθεί, εκτός από τον αρμόδιο κρατικό φορέα της Κύπρου που είναι η υπηρεσία Αγνοουμένων, και σε διεθνείς φορείς όπως είναι ο Κυπριακός Ερυθρός Σταυρός, ο Διεθνής Ερυθρός Σταυρός, ο ΟΗΕ καθώς επίσης και το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Ειδικά για το θέμα των «αγνοούμενων» ο ΟΗΕ έχει συστήσει διακοινοτική επιτροπή γνωστή ως ΔΕΑ, δηλαδή Διακοινοτική Επιτροπή Αγνοουμένων, τις εργασίες της οποίας έχει θέσει υπό την αιγίδα του.

Αν απέδωσαν οι ενέργειές μου απαντάται στο βιβλίο εκτενώς. Εν ολίγοις, στην περίπτωση του αδερφού μου η Υπηρεσία Αγνοουμένων προέκρινε και προώθησε στη ΔΕΑ την μη πειστική εκδοχή πιθανού θανάτου του στο πεδίο της μάχης. Προσωπικά πέρασα απ’ όλη την γκάμα των συναισθημάτων ψάχνοντας παντού, για να βρω πληροφορίες για τον αδερφό μου που δεν γύρισε από τον πόλεμο. Ανεξακρίβωτες κρατικές πληροφορίες, τραυματικές εμπειρίες επιζησάντων πολεμιστών, τα αναπάντητα «γιατί» υψώνουν ένα τείχος σιωπής, ώσπου να βρεθούν τα τεκμήρια που κρίθηκαν ληξιπρόθεσμα από τη δικαιοσύνη.

Σε ποιο συμπέρασμα καταλήξατε από την έρευνά σας;

Ο αδερφός μου επέζησε από τις μάχες και αιχμαλωτίστηκε όντας τραυματίας. Μάλιστα συμπεριλαμβάνεται στον κατάλογο του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού, αλλά ούτε και στην περίπτωση αυτή εφαρμόστηκε η Σύμβαση της Γενεύης. Ως συνήθως, γύρω από τα πεδία των μαχών συντελούνται εγκλήματα και η «ανθρωπότητα» στις συμφορές των άλλων μένει απαθής.

Πότε αποφασίσατε να γράψετε το βιβλίο «Αναζητώντας τα ίχνη»;

Η απόφαση ωρίμασε όταν πια είχε συσσωρευτεί η βιωματική εμπειρία, η οποία ουσιαστικά συνιστά μία σπάνια μαρτυρία για τη διαχείριση του θέματος των «αγνοουμένων» πολέμου στην Κύπρο το 1974 από την πολιτεία και από τους συγγενείς τους μια και οι εκατοντάδες σελίδες με αφηγήσεις, εικόνες, πίνακες και πορίσματα, μαρτυρίες, επίσημη αλληλογραφία και έγγραφα συνθέτουν το υλικό της έρευνάς μου.

Η αποκαλυπτική επανέκδοση του βιβλίου μου προσκομίζει νέα στοιχεία για την αιχμαλωσία του αδερφού μου όπως και τόσων άλλων και επιμερίζει την ηθική ευθύνη.

Πρόκειται για επετειακή επανέκδοση, αφού συμπληρώθηκαν 50 χρόνια από την εισβολή των τουρκικών στρατευμάτων στην Κύπρο. Είναι εξίσου αξιοσημείωτο ότι η επανέκδοση έγινε στην Ελλάδα γιατί όπως και στην Κύπρο αποσιωπήθηκαν όψεις του θέματος, παρόλο που ανάμεσα στους «αγνοούμενους» συγκαταλέγονται και Ελλαδίτες.

Έχω αφιερώσει 52 χρόνια ζωής αναζητώντας τα ίχνη, δηλαδή τεκμήρια για την αιχμαλωσία του αδερφού μου. Είναι μία ασταμάτητη προσπάθεια που τα αποτελέσματά της εκβάλλουν στο βιβλίο μου.

Γιατί στο βιβλίο κλείνετε τη λέξη αγνοούμενοι σε εισαγωγικά;

Θέλω να επισημάνω την έως τώρα ασαφή χρήση της λέξης. Για να ακριβολογούμε, ο όρος «αγνοούμενοι» εμπερικλείει στρατιωτικούς και πολίτες, ηλικιωμένους, γυναικόπαιδα και βρέφη, ασθενείς και τραυματίες, δηλωμένους και αδήλωτους αιχμαλώτους που συνελήφθησαν γύρω από τα πεδία των μαχών, κρατήθηκαν, βασανίστηκαν σκληρά ή εκτελέστηκαν εν ψυχρώ. Το τι απέγιναν όλοι αυτοί οι άνθρωποι δεν εναπόκειται μόνο στη δημοσιογραφική έρευνα, ώστε να απαντηθεί.

Αναφορικά με τους στρατιωτικούς γνωρίζουμε περισσότερα από τις μαρτυρίες επιζησάντων συμπολεμιστών ή και συγκρατουμένων τους, οι οποίοι συμπεριελήφθησαν σε ανταλλαγές δηλωμένων αιχμαλώτων πολέμου με βάση τους καταλόγους του ΔΕΣ που δημοσιεύτηκαν στον Τύπο της εποχής.

Ας παραδεχθούμε τουλάχιστον ότι οποιαδήποτε αναφορά σε «αγνοούμενους» ενέχει τη σύγχυση αιτίου και αιτιατού, επειδή προβάλλεται μία όψη του θέματος. Από νομική άποψη χωρίς λείψανα ο θάνατος είναι ανεπιβεβαίωτος εξ ου και οι αλλεπάλληλες διακρατικές προσφυγές που πέτυχαν την επίρριψη της ευθύνης αποκλειστικά στην Τουρκία για την τύχη όλων ανεξαιρέτως των «αγνοουμένων». Οι συνακόλουθες εκθέσεις των θεσμικών οργάνων του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων προσκρούουν στην πολιτική αδιαλλαξίας της Τουρκίας που αρνείται να λογοδοτήσει για τους «αγνοουμένους» στο σύνολό τους προβάλλοντας τον ισχυρισμό ότι σκοτώθηκαν στις μάχες με αποτέλεσμα οι παραβιάσεις της Τουρκίας να μην αναγνωρίζονται ως εγκλήματα πολέμου.

Με βάση τα αριθμητικά στοιχεία, μέχρι στιγμής έχουν ταυτοποιηθεί οι μισοί «αγνοούμενοι». Με αυτό το ρυθμό εργασιών και δεδομένης της πολιτικής αδιαλλαξίας της Τουρκίας πάνω στο θέμα είναι προβλεπτό ότι μια άκαρπη προσπάθεια θα διαρκέσει έναν ολόκληρο αιώνα, καθώς η Τουρκία αρνείται πρόσβαση στο 70% των κατεχομένων εδαφών μας χαρακτηρίζοντας τα στρατιωτικές περιοχές.

Σαφέστατα, ο συνολικός αριθμός των «αγνοουμένων» μας παραπέμπει, αφενός, στο ιστορικό γεγονός της τουρκικής εισβολής το 1974 και της συνεχιζόμενης κατοχής των εδαφών όπου εμποδίζεται η αναζήτηση και, αφετέρου, στην αγνωμοσύνη της πολιτείας. Ο κατάλογος των «αγνοουμένων» δεν είχε καταρτιστεί πριν το 2000 ούτε και κάνει μέχρι σήμερα ταξινόμηση δηλωμένων και αδηλώτων αιχμαλώτων πολέμου.

Η ΔΕΑ εξετάζει πληροφορίες που αποσκοπούν στην εκταφή, ανακομιδή και ταυτοποίηση λειψάνων, αφού δεν έχει εντολή διερεύνησης των συνθηκών εξαφάνισης ή θανάτωσης των «αγνοουμένων» στην Κύπρο πόσο μάλλον στην ίδια την Τουρκία.

Μέχρι να διερευνηθούν τα γεγονότα που μεσολάβησαν από την εξαφάνιση μέχρι και τον εντοπισμό τους σύνολο 1619 άνθρωποι εξακολουθούν να είναι «αγνοούμενοι» χωρίς κανείς να αναλαμβάνει τουλάχιστον την ηθική ευθύνη. Για τον σκοπό αυτό, έστω και την υστάτη, εισηγούμαι την κατάρτιση ενός Ιστορικού Αρχείου Αγνοουμένων, Δηλωμένων και Αδηλώτων Αιχμαλώτων Πολέμου και Πεσόντων του 1974.

Πώς είναι να ζει κανείς μία ζωή με έναν αγνοούμενο στην οικογένεια;

Από κοινωνική άποψη, οι συγγενείς των «αγνοουμένων» ζουν καθημερινά μία παρατεταμένη αγωνία κι αφέθηκαν αβοήθητοι να βιώνουν τραυματικά το γεγονός της ανεπίσημης απώλειας με ανάμεικτα συναισθήματα άρνησης και αποδοχής, αφού ουσιαστικά δεν απαλλάσσονται από τον βαθύτατο ψυχικό πόνο στερούμενοι επί μισό αιώνα εκτός από τους ανθρώπους τους, θερμής συμπαράστασης από την πολιτεία που συνεπάγεται τη διεκπεραίωση δηλωτικής διαδικασίας πένθους και αποκατάσταση της αδικίας.

Όντας αποφασισμένη να προτάξω το καθήκον και όχι την οδυνηρή εμπειρία στην προσπάθειά μου να ερευνήσω τις συνθήκες εξαφάνισης του αδερφού μου, συνέλεξα μαρτυρίες και τεκμήρια που διερμηνεύουν το συλλογικό βίωμα.

Πιστεύετε ότι σήμερα η κοινωνία θυμάται πραγματικά τους αγνοουμένους;

Χωρίς πληροφόρηση δεν λειτουργεί ούτε η μνήμη, ούτε η κρίση, ούτε και καλλιεργείται η συνείδηση. Η επίσημη πληροφόρηση είναι ελλιπής, επομένως δεν έχει αλλάξει η στάση της κοινωνίας πάνω στο θέμα. Εμένα με τύπτει η συνείδησή μου να χρησιμοποιώ το όρο «αγνοούμενοι» για τόσα χρόνια, γιατί μάλλον είναι αγνοημένοι. Συνηθίζουμε να χρησιμοποιούμε τον όρο «αγνοούμενος», αλλά δεν επιτρέπεται να αγνοούμε την ιστορία του τόπου μας. Το βιβλίο μου είναι μια ωμή έκθεση των γεγονότων που περιγράφει τον έσχατο εξευτελισμό του ανθρώπου.

Γιατί, εκτός από την ανιστορησία που μας διακατέχει, επικρατεί και μία ορολογία που επηρεάζει την τρέχουσα αντίληψη και εκφράζει τη διάσταση απόψεων στην άσκηση πολιτικής. Όταν λέμε, για παράδειγμα, «αγνοούμενοι» αντί εξαφανισθέντες, «πρόσφυγες» αντί εκτοπισμένοι και «χρήστες περιουσιών» αντί σφετεριστές είναι γιατί διαδίδονται όροι που παραγνωρίζουν θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα με αποτέλεσμα τη σύγχυση δικαίου και αδίκου, θύματος και θύτη εξαιτίας της διαστρέβλωσης των γεγονότων.

Υπάρχουν πληροφορίες ότι ορισμένοι αγνοούμενοι εθεάθησαν σε τουρκικές φυλακές και μάλιστα οργανώθηκε επιχείρηση απελευθέρωσής τους με τον κώδικα «13 περιστέρια» η οποία ναυάγησε την τελευταία στιγμή. Εσείς τι πιστεύετε;

Καθόλου παράξενο, εφόσον, σύμφωνα με τον Τύπο της εποχής, ικανός αριθμός κρατουμένων δεν επέστρεψαν, αλλά εγκαταλείφθηκαν στο έλεος του Αττίλα. Η Τουρκία αντίθετα δεν μετρά αιχμαλώτους πολέμου και εξακολουθεί να υφίσταται αντινομία διότι η Ελλάδα και η Τουρκία είναι δύο νατοϊκές χώρες και αυτή η ιστορική εξέλιξη που είναι συνάμα και γεωπολιτική αναγκαιότητα δεν ταιριάζει με τη γείτονα, η οποία ανέκαθεν ασκεί επεκτατική πολιτική και προωθεί τον αναθεωρητισμό, για να επιβάλει το δίκαιο του ισχυρότερου.

Η ερώτησή σας ξαναφέρνει στο φως πληροφορίες που, εάν δεν είχαν αποκαλυφθεί, δεν θα είχε προβάλει και η ανθρωπολογική όψη του θέματος των «αγνοουμένων» ότι δηλαδή η ατίμωση του άλλου είναι εξάρτημα της πολεμικής μηχανής που εργαλειοποιεί τον ανθρώπινο πόνο. Σημειωτέον ότι το αντίθετο της ελευθερίας είναι η σκλαβιά, αλλά και η αιχμαλωσία. Στην νεότερη ιστορία οι χώρες μας διεξήγαγαν απελευθερωτικούς αγώνες και αν παραδοθούν στην λήθη οι ήρωές μας μαζί τους απαξιώνεται και το ιδανικό της ελευθερίας.

Τι πιστεύετε ότι πρέπει να γίνει σήμερα, για να βρεθούν όλοι οι «αγνοούμενοι»;

Εφόσον η Τουρκία εδραιώνει την υπεροχή της ακολουθώντας τακτική συνεχών καταστρατηγήσεων, αυτό συνεπάγεται ότι σκόπιμα ούτε καν τα λείψανα δεν θα βρεθούν ποτέ των στρατιωτικών που στο τέλος των εξοντωτικών ανακρίσεων ή των θηριωδών πράξεων τα πέταξαν στα σκουπίδια ή που μετά την αποπεράτωση καταναγκαστικών έργων εκτελέστηκαν, για να στηθούν πάνω στις σωρούς τους μνημεία που διασώζουν το εθνικό της γόητρο.

Η ασάφεια που υπάρχει στο θέμα των «αγνοουμένων» εξυπηρετεί λοιπόν την υπερίσχυση του εθνικού συμφέροντος της Τουρκίας σε βάρος της διεθνούς νομιμότητας, αφού προπαγανδίζει το θέμα των «αγνοουμένων» και κατ’ επέκταση το κυπριακό ως «διακοινοτική διαφορά» και όχι ως «διεθνές πρόβλημα εισβολής και κατοχής».

Οι προβληματισμοί μου περιστρέφονται γύρω από το ανθρωπιστικό δίκαιο όπως ακριβώς ενδιαφέρει η οικουμενικότητα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων όχι ως διακήρυξη, αλλά στην πρακτική της. Έστω και αν τα ανθρώπινα δικαιώματα αποτελούν αίτημα οικουμενικό δεν έχει ληφθεί πρόνοια, ώστε να γίνουν μορφωτικό αγαθό και εμπεδωμένη γνώση τουλάχιστον στις χώρες που τα έχουν επικυρώσει μεταξύ των οποίων και η Τουρκία και ας έχουν προηγηθεί δυο παγκόσμιοι πόλεμοι. Φαίνεται ότι για την «ανθρωπότητα» προέχει η εθνική και όχι η ηθική επιβίωση.

Η Ενωμένη Ευρώπη έχει πετύχει να αντιστραφούν οι όροι και το ενωσιακό δίκαιο, στο οποίο έχουν ενσωματωθεί τα ανθρώπινα δικαιώματα, υπερτερεί των εθνικών συμφερόντων. Tι γίνεται ωστόσο όταν κάποια κράτη-μέλη έχουν συμφέρον σ’ αυτή τη χώρα που απειλεί την ύπαρξη ενός άλλου κράτους-μέλους της ΕΕ με απρόβλεπτες συνέπειες στην αρραγή ενότητα της ίδιας της ΕΕ;

*Δημοσιεύτηκε στη «ΜτΚ» στις 26/7/2026