Γ. Καλπούζος: Τότε που νιώθω ότι χώνομαι στην αγκαλιά του Θεού…

- Newsroom

Του Νίκου Ασλανίδη

Ο συγγραφέας Γιάννης Καλπούζος γεννήθηκε στο χωριό Μελάτες της Άρτας αλλά εδώ και 40 χρόνια ζει στην Αθήνα. Οι περισσότεροι τον γνωρίζουν μέσα από τις μυθιστορίες που γράφει και αγνοούν ότι αρκετά τραγούδια που έγιναν μεγάλες επιτυχίες είναι δικά του έργα. Στο αναγνωστικό κοινό έγινε γνωστός με το μυθιστόρημά του «Ιμαρέτ», το οποίο τιμήθηκε με το βραβείο αναγνωστών του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου. Το «Ιμαρέτ» μεταφράστηκε στα πολωνικά, στα τουρκικά, στα αραβικά και στα αγγλικά.

Στα ελληνικά γράμματα εμφανίστηκε το 2000 με την ποιητική συλλογή «Το νερό των ονείρων» και το μυθιστόρημα «Μεθυσμένος δρόμος». Ακολούθησε η συλλογή διηγημάτων «Μόνο να τους άγγιζα», η οποία επανεκδόθηκε εμπλουτισμένη το 2017 με τον νέο τίτλο: «Κάποιοι δεν ξεχνούν ποτέ», καθώς και οι ποιητικές του συλλογές: «Το παραμιλητό των σκοτεινών Θεών» και «Έρωτας νυν και αεί». Με τη δεύτερη ήταν υποψήφιος στη βραχεία λίστα για το κρατικό βραβείο ποίησης, ενώ η παραλογή «Ο λύκος» που εμπεριέχεται στη συλλογή διηγημάτων βραβεύτηκε στον διεθνή διαγωνισμό ποίησης και διηγήματος «Γιώργος Σεφέρης» του πανεπιστημίου του Παλέρμο Ιταλίας.

Επίσης, έχει γράψει τα μυθιστορήματα: «Σάος-Παντομίμα Φαντασμάτων», «Άγιοι και δαίμονες-Εις ταν Πόλιν», «Ουρανόπετρα-Όπου πατώ είναι δικός μου δρόμος», «Ό,τι αγαπώ είναι δικό σου», «σέρρα-Η ψυχή του Πόντου», το οποίο μεταφράστηκε στα αλβανικά και έχει τιμηθεί με το πρώτο βραβείο μυθιστορήματος Μικρασιατικού περιεχομένου για τα έτη 2016-2018, και «γινάτι-Ο σοφός της λίμνης», το οποίο τιμήθηκε με το «Βραβείο Βιβλιοπωλείων Public 2019».

Έχει γράψει τους στίχους 80 τραγουδιών, όπως τα: «Ό,τι αγαπώ είναι δικό σου», «Δέκα μάγισσες», «Να ‘σουν θάλασσα», «Τι μου ‘χει φταίξει, τι μου ‘χει λείψει», «Γιατί πολύ σ’ αγάπησα» και άλλα.

Τον Μάρτιο του 2020 κυκλοφόρησε το νέο του μυθιστόρημα με τίτλο «ἐρᾶν» και υπότιτλο «Βυζαντινά αμαρτήματα».

Ποια ήταν τα παιδικά σας βιώματα στο χωριό Μελάτες της Άρτας;

Έζησα σ’ ένα μικρό και απομονωμένο χωριό. Πολύ φτωχά, αν και τότε δεν το καταλαβαίναμε αφού όλοι ήμασταν στην ίδια μοίρα. Αργότερα ήρθε η σύγκριση, όταν πήγα στο γυμνάσιο στην Άρτα και μέναμε τα παιδιά μόνα μας και οι γονείς στο χωριό. Μέχρι τα δώδεκα χρόνια μου στο χωριό δεν είχαμε ηλεκτρικό ρεύμα, το βράδυ διαβάζαμε με το φως της λάμπας πετρελαίου. Φέρναμε και νερό για να πιούμε με τη βαρέλα ή το παγούρι από δύο χιλιόμετρα απόσταση. Λογοτεχνικό βιβλίο δεν ξέραμε τι θα πει. Από τα έξι ασχολούμουν με τις αγροτικές και τις κτηνοτροφικές εργασίες. Ιδιαίτερα τα καλοκαίρια. Ένα χωράφι εδώ και το άλλο στα τρία χιλιόμετρα ή και περισσότερο. Όλα γίνονταν με τον παραδοσιακό τρόπο. Θερισμός δημητριακών, αλώνισμα, λίχνισμα, μάζεμα και ξεφλούδισμα καλαμποκιού, κουβάλημα των καρπών με τα ζώα, μάζεμα των φύλλων του καπνού και το αρμάθιασμά τους, όργωμα, σβάρνισμα… Ζούσα σε μία κοινωνία που αυτοσυντηρούνταν από την κάθε λογής μικρή παραγωγή. Από την Άρτα, την οποία πρωτοείδα στα δεκατρία μου, ψώνιζε ο πατέρας μου ελάχιστα πράματα. Πήγαινε μια φορά τον μήνα και όλα τα ψώνια γέμιζαν μόνο έναν τορβά. Κάποτε δεν είχαμε τι να βάλουμε στις ντουλάπες (στο χωριό δεν είχαμε καν) και τώρα δεν ξέρουμε πού να βάλουμε τις ντουλάπες, γεμίσαμε μέχρι τα μπαλκόνια. Οι δουλειές δεν απέκλειαν το παιχνίδι.

Πολλά απ’ τα παιχνίδια μας δεν υπάρχουν πια. Φωτιά (σκλαβάκια το λέγαν αλλού), σκλέντζα (κάτι σαν το ξυλίκι), γουρούνα (πού να σας εξηγώ τώρα…) και πόσα άλλα. Τα καλοκαίρια όταν δουλεύαμε στα καλαμπόκια, τρώγαμε το μεσημέρι ψωμί, ντομάτα και τυρί φέτα. Αυτή τη γεύση δεν τη βρήκα ποτέ ξανά μετά το 1980. Μου ξυπνήσατε τόσες αναμνήσεις. Πιάναμε καβούρια στα ρέματα, κολυμπούσαμε και ψαρεύαμε στο ποτάμι, πίναμε νερό στις πηγές, σκαρφαλώναμε στα δέντρα για παιχνίδι ή για να κόψουμε κλαδιά με το τσεκούρι να φάνε τα πρόβατα, είχαμε σκυλιά που τα υπεραγαπούσαμε, φτιάχναμε μπάλες από κουρέλια… τι να πρωτοθυμηθώ. Όλα αυτά και πάρα πολλά άλλα, και μαζί οι άνθρωποι, οι αξίες και οι κώδικες συμπεριφοράς, οι παραμυθάδες του χωριού μου, η ρωμαίικη γλώσσα την οποία μιλούσαν, οι δυσκολίες και η καθημερινή επαφή με τη φύση αποτέλεσαν τους μεγάλους δασκάλους μου. Αισθάνομαι ευλογημένος που τα έζησα, αυτή είναι η αποτίμησή μου για εκείνα τα χρόνια.

Πότε και πώς ξεκινήσατε να γράφετε;

Σκάρωνα στίχους και μικρές ιστορίες από τα δεκάξι, δεκαεφτά μου. Όμως χωρίς να σκεφτώ ποτέ ότι θα γίνω συγγραφέας ή ποιητής. Θυμάμαι και ότι κατά διαστήματα σε μικρή ηλικία είχα κάποια ξεσπάσματα, ας το πω έτσι, παραληρηματικού λόγου. Κάτι σαν τη λεγόμενη αυτόματη γραφή, αλλά προφορικά. Πια το χαρακτηρίζω ως ανάγκη να εκφράσω αυτό που υπήρχε μέσα μου χωρίς να μπορώ τότε να το ερμηνεύσω. Έφτασα στα τριάντα για να αποπειραθώ την πρώτη ιδιωτική έκδοση ποιημάτων, ύστερα από παρακίνηση φίλων. Δεν απευθύνθηκα καν σε εκδοτικό οίκο. Δεν είχα ιδέα πώς εκδίδεται ένα βιβλίο, παρότι από τα είκοσι ένα μου διάβαζα συστηματικά. Στη συνέχεια ασχολήθηκα με τους στίχους για τραγούδια και στα σαράντα μου πέρασα στην πεζογραφία, πάλι με προτροπή τρίτων. Όλα συνέβηκαν τυχαία μέχρι ενός σημείου, αλλά και καθοδηγούμενα έσωθεν και ας μην το συνειδητοποιούσα.

Πως επιλέγετε με τι θα ασχοληθείτε στο εκάστοτε μυθιστόρημά σας;

Ένα μυθιστόρημα στηρίζεται σε τρεις βασικούς πυλώνες: στη μυθοπλασία, όπου εντάσσονται και οι ήρωες, στο υπόστρωμα, δηλαδή την ανάπλαση της εποχής πάνω στην οποία κτίζεται, και στη θεματολογία, όσα ζητήματα πραγματεύεται.

Επιλέγω από μία πλειάδα ζητημάτων που με απασχολούν και θέλω να καταγράψω τη δική μου προσέγγιση. Κοντολογίς ξεκινώ από τη θεματολογία και ερευνώ ποια ιστορική περίοδος εξυπηρετεί να την εντάξω στη μυθοπλασία μου. Όμως δεν είναι πάντα τόσο ξεκάθαρο. Ενδέχεται την κεντρική θεματολογία να τη γεννήσει το ιστορικό γεγονός, όπως συνέβη με το «σέρρα-Η ψυχή του Πόντου». Ή να θέλω να εντρυφήσω σε νοοτροπίες, συμπεριφορές, αξίες και κώδικες επικοινωνίας σε μια συγκεκριμένη εποχή, για να φανεί τι κουβαλάμε μέσα μας από τότε και πώς μας έχουν διαμορφώσει. Όλα όσα μεταφέρονται μέσω της προφορικής διδαχής και της μίμησης από γενεά σε γενεά και εν πολλοίς μας καθορίζουν. Μιλώ για τη φοβερή δύναμη που θα μπορούσε να την περικλείει ο όρος «συνήθεια».

Πόσο χρόνο χρειάζεστε συνήθως για την έρευνα και τη συγγραφή ενός ιστορικού μυθιστορήματος;

Πλέον με την εμπειρία που έχω αποκτήσει, αλλά και το προϋπάρχον ερευνητικό έργο μου και την κατακτημένη γνώση, χρειάζομαι περίπου δύο χρόνια με δώδεκα και δεκαπέντε ώρες δουλειάς καθημερινά. Όμως τη διαφορά την κάνουν οι μαγικές στιγμές της έμπνευσης. Τότε που νιώθω ότι χώνομαι στην αγκαλιά του Θεού…

Υπάρχει κάποιο βιβλίο που σας «κούρασε» ιδιαίτερα;

Η «κούραση» έχει ποικίλο χαρακτήρα. Όσο πιο οδυνηρά είναι τα ιστορικά γεγονότα, τόσο περισσότερο φορτίζομαι συναισθηματικά. Εάν ο αναγνώστης αισθάνεται μία φορά οδύνη, ο συγγραφέας, μένοντας στο ίδιο γεγονός πάμπολλες ώρες, τη βιώνει στο πολλαπλάσιο. Με αυτή την έννοια το «Σέρρα-Η ψυχή του Πόντου» και το «Άγιοι και δαίμονες» με γονάτισαν. Εάν προσδιορίσω ως «κούραση» το ερευνητικό κομμάτι, με καταπόνησε περισσότερο το «ἐρᾶν-Βυζαντινά αμαρτήματα» λόγω των δυσεύρετων πληροφοριών για εκείνη τη μακρινή εποχή. Για το «Ιμαρέτ» χρειάστηκα τρία χρόνια, μια και δεν είχα ακόμη την εμπειρία. Όμως θαρρώ ότι με βασανίζει περισσότερο η συγγραφή του νέου μου βιβλίου, εξαιτίας των αλλεπάλληλων ιστορικών γεγονότων και των πολλών περιοχών όπου εξελίσσεται η μυθοπλασία του.

Αυτή η περίοδος του εγκλεισμού, λόγω της πανδημίας, δυσκολεύει ή διευκολύνει τη δουλειά σας;

Ο εγκλεισμός για μένα είναι κάτι σύνηθες. Όταν βρίσκομαι σε διαδικασία γραφής μπορεί και να μη βγω απ’ το σπίτι για δεκαπέντε ημέρες. Όμως το ανά δεκαπενθήμερο διάλειμμα, μία θεατρική παράσταση, μία κινηματογραφική ταινία ή ένα δείπνο με φίλους, με αναζωογονούσε. Πλέον απουσιάζει, και αυτό έρχεται ως επιπρόσθετο βάρος στον ψυχισμό μου. Με επηρεάζει και η όλη ατμόσφαιρα. Δεν μένω αμέτοχος στον πόνο του κόσμου, στις αγωνίες ή στην απόγνωση και στην απελπισία. Έχουν αρρωστήσει και χαθεί άνθρωποι στον κοντινό μου περίγυρο ή γνωρίζω άλλους που αδυνατούν να επιβιώσουν λόγω έλλειψης οικονομικών πόρων. Συνεπώς η πανδημία δυσκολεύει το έργο μου.

Οι περισσότεροι σας γνωρίζουν μέσα από τα μυθιστορήματα που έχετε γράψει και αγνοούν ότι ορισμένα τραγούδια που σιγοτραγουδούν είναι δικά σας. Πως προέκυψαν οι στίχοι;

Έγραφα στιχάκια και τα χρησιμοποιούσα ως ερωτικό ελιξίριο. Τα έδειχνα κι εδώ κι εκεί για να ικανοποιώ τη ματαιοδοξία μου. Κάποιοι φίλοι με παρότρυναν ν’ ασχοληθώ πιο σοβαρά και να γράψω στίχους για τραγούδια. Δεν είχα σκεφτεί ποτέ πώς γίνεται ένα τραγούδι. Το αντιμετώπισα ως δημιουργική πρόκληση και μπήκα στον χορό. Κατέγραφα στίχους από γνωστά τραγούδια και προσπαθούσα να ανακαλύψω τα μυστικά τους. Το μέτρο, τους τονισμούς, τις ομοιοκαταληξίες, πώς επικεντρώνεται το θέμα στο ρεφρέν. Είχα αγοράσει και δύο βιβλία με στίχους του Λευτέρη Παπαδόπουλου και του Νίκου Γκάτσου και τα μελετούσα. Όταν σκάρωσα καμιά δεκαριά στίχους, άρχισα να πηγαίνω στις δισκογραφικές εταιρίες. Όμως ήθελαν ολοκληρωμένα τραγούδια, με μουσική. Ζητούσα το τηλέφωνο κάποιου συνθέτη και δεν μου έδιναν. Τότε αναδύθηκε το Ηπειρώτικο πείσμα που με διακρίνει και επί δύο χρόνια Παρασκευή και Σάββατο γύριζα στα κέντρα και στις μουσικές σκηνές να γνωρίσω συνθέτες. Κάπως έτσι ξεκίνησε η περιπέτεια των στίχων για τραγούδια κι έχουν κυκλοφορήσει έως σήμερα μελοποιημένοι ογδόντα, από τους χίλιους τόσους που έγραψα μέχρι να περάσω στην πεζογραφία. Λειτούργησε η ενασχόλησή μου αυτή και ως μέγα σχολείο, ως άσκηση και μαθητεία στον λόγο.

Πιστεύετε ότι το ελληνικό αναγνωστικό κοινό αυξήθηκε τώρα την περίοδο της καραντίνας;

Σε ό,τι αφορά τη λογοτεχνία μπορεί κάποιοι από τους τακτικούς αναγνώστες να διαβάζουν περισσότερο. Όμως σίγουρα δεν αυξήθηκαν οι αναγνώστες. Εκείνο το οποίο συνέβη είναι να αγοράζουν ηλεκτρονικά πάσης φύσεως βιβλία. Όμως ως προς αυτό καλύτερα να απαντήσουν οι εκδότες και οι βιβλιοπώλες.

Πώς βλέπετε το μέλλον του βιβλίου; Είστε αισιόδοξος ότι θα υπάρχει με τη μορφή που το γνωρίζουμε και στον επόμενο αιώνα;

Η ουσία κάθε βιβλίου βρίσκεται στο περιεχόμενό του. Προσωπικά είμαι λάτρης του έντυπου και εκτιμώ ότι θα υπάρχει για πολλά χρόνια ακόμη. Στις ΗΠΑ είχε φτάσει το ηλεκτρονικό βιβλίο να πουλά 52% έναντι του έντυπου και τελευταίως η ποσόστωση αντιστράφηκε. Όσον αφορά την Ελλάδα δεν ξεπερνά το 1% των πωλήσεων. Πέραν αυτών μπορεί να λέγεται ότι μία εικόνα είναι χίλιες λέξεις, όμως και μία λέξη δημιουργεί χιλιάδες εικόνες. Πόσες προκύπτουν απ’ τη λέξη νερό; Η εικόνα δεν μπορεί να υποκαταστήσει το βιβλίο. Οπότε, είτε έντυπο είτε ηλεκτρονικό, θα συνεχίσει να υπάρχει. Οι αναγνώστες του μέλλοντος θ’ αποφασίσουν για τη μορφή του.

Πόσο εύκολο είναι να επιβιώσει οικονομικά ένας συγγραφέας στην Ελλάδα;

Πάρα πολύ δύσκολο. Οι Έλληνες διαβάζουμε λιγότερο από κάθε άλλη ευρωπαϊκή χώρα, ενώ η κρατική μέριμνα σχεδόν απουσιάζει. Θα αναφέρω μόνο ένα παράδειγμα. Όταν επισκέφτηκα τα Τίρανα προ ενός έτους, με αφορμή τη μετάφραση του «σέρρα» στα αλβανικά, επισκέπτονταν συγκροτημένα την Έκθεση Βιβλίου νηπιαγωγεία, δημοτικά, γυμνάσια και λύκεια. Είδατε να συμβαίνει στη χώρα μας; Θεωρούνται και τα πνευματικά δικαιώματα γενικότερα χώρος όπου ελεύθερα μπορεί να λεηλατεί ο καθένας.

Τι θα λέγατε στους νέους συγγραφείς;

Αν έχουν ταλέντο και δουλεύουν πολύ σκληρά να είναι σίγουροι ότι οι κόποι τους δε θα πάνε χαμένοι.

Ποιο θα είναι το νέο βιβλίο σας και πότε θα το δούμε στις βιτρίνες των βιβλιοπωλείων;

Αν όλα πάνε καλά και εάν η πανδημία υποχωρήσει σημαντικά μέχρι τότε, πιθανότατα να εκδοθεί τον ερχόμενο Νοέμβρη. Το υπόστρωμα και οι ήρωες θα κινούνται την εποχή που συνέβη το σπουδαιότερο ιστορικό γεγονός της νεότερης Ελλάδας.

* Δημοσιεύτηκε στη "ΜτΚ" στις 25-27 Δεκεμβρίου 2020