Η απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης- Γράφει ο αντιπρύτανης του ΑΠΘ Ι. Μιχαηλίδης

- Newsroom

Άρθρο του Ιάκωβου Δ. Μιχαηλίδη, καθηγητή Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας, αντιπρύτανη ΑΠΘ

Η απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης, στις 26 Οκτωβρίου 1912, αποτελεί μία από τις σημαντικότερες στιγμές της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Δεν ήταν απλώς το αποτέλεσμα μίας επιτυχημένης στρατιωτικής επιχείρησης. Ήταν η κατάληξη μίας μακράς πορείας που συνδεόταν με τις εξελίξεις στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, τον ανταγωνισμό των βαλκανικών κρατών, την αναδιοργάνωση του ελληνικού κράτους και, τελικά, την έκρηξη του Πρώτου Βαλκανικού Πολέμου.

Οι συνθήκες στις αρχές του 20ού αιώνα

Στις αρχές του 20ού αιώνα η κατάσταση στα Βαλκάνια παρέμενε εξαιρετικά ασταθής. Η επικράτηση των Νεοτούρκων το 1908 είχε αρχικά δημιουργήσει προσδοκίες για φιλελευθεροποίηση και ισονομία των υπηκόων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Οι προσδοκίες αυτές, ωστόσο, σύντομα διαψεύστηκαν. Η επικράτηση εθνικιστικών αντιλήψεων και η προσπάθεια τουρκoποίησης της αυτοκρατορίας οδήγησαν σε νέες πιέσεις και διώξεις σε βάρος των μη μουσουλμανικών πληθυσμών. Η γεωγραφική Μακεδονία βρέθηκε για ακόμα μία φορά στο επίκεντρο της αστάθειας και του ανταγωνισμού.

Την ίδια στιγμή, τα βαλκανικά κράτη αναζητούσαν τρόπους να αντιμετωπίσουν την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η Σερβία, η Βουλγαρία και η Ελλάδα είχαν διαφορετικές εδαφικές επιδιώξεις, αλλά αντιλαμβάνονταν ότι η συγκυρία μπορούσε να οδηγήσει σε μία γενικευμένη σύγκρουση. Το 1912 οι διπλωματικές διεργασίες οδήγησαν στη δημιουργία των συμμαχιών που θα έφερναν τα βαλκανικά κράτη αντιμέτωπα με την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η Ελλάδα υπέγραψε με τη Βουλγαρία στρατιωτική σύμβαση, ενώ η ελληνική στρατιωτική προετοιμασία είχε ήδη προχωρήσει σημαντικά.

Η πολιτική του Βενιζέλου

Καθοριστική υπήρξε η πολιτική του Ελευθερίου Βενιζέλου. Η Ελλάδα είχε ενισχύσει σημαντικά τις ένοπλες δυνάμεις της, ενώ ιδιαίτερη βαρύτητα είχε δοθεί στην αναδιοργάνωση και τον εξοπλισμό του στόλου. Η πολιτική ηγεσία αντιλαμβανόταν ότι, σε περίπτωση πολέμου, η Ελλάδα έπρεπε να κινηθεί γρήγορα και αποφασιστικά στη Μακεδονία. Για τον Βενιζέλο, ο βασικός στόχος ήταν σαφής: Η κατάληψη της Θεσσαλονίκης πριν από τις αντίπαλες βαλκανικές δυνάμεις.

Ο πόλεμος άρχισε το φθινόπωρο του 1912. Στις 5 Οκτωβρίου η Ελλάδα εισήλθε επίσημα στη σύγκρουση. Η Στρατιά Θεσσαλίας, υπό τον διάδοχο Κωνσταντίνο, άρχισε την προέλασή της προς τη Μακεδονία. Πρώτος μεγάλος σταθμός υπήρξε το Σαραντάπορο, όπου στις 9 και 10 Οκτωβρίου δόθηκε η πρώτη μεγάλη μάχη μεταξύ ελληνικών και οθωμανικών δυνάμεων. Η ελληνική νίκη άνοιξε τον δρόμο προς το εσωτερικό της Μακεδονίας.

Μετά το Σαραντάπορο ο ελληνικός στρατός προχώρησε προς τα Σέρβια και την Κοζάνη. Εκεί προέκυψε ένα κρίσιμο στρατηγικό δίλημμα: Θα έπρεπε ο στρατός να κατευθυνθεί προς το Μοναστήρι ή προς τη Θεσσαλονίκη; Ο Κωνσταντίνος έβλεπε ως προτεραιότητα την καταδίωξη των οθωμανικών δυνάμεων προς βορρά, ενώ ο Βενιζέλος θεωρούσε τη Θεσσαλονίκη τον αποφασιστικό στόχο. Η παρέμβαση του βασιλιά Γεωργίου οδήγησε τελικά στην επιλογή της Θεσσαλονίκης. Στις 14 Οκτωβρίου οι ελληνικές δυνάμεις στράφηκαν προς την πόλη.

Στις 19 και 20 Οκτωβρίου η μάχη των Γιαννιτσών αποτέλεσε τον τελευταίο μεγάλο σταθμό πριν από τη Θεσσαλονίκη. Η μάχη υπήρξε σκληρή και διεξήχθη κάτω από ιδιαίτερα δύσκολες καιρικές συνθήκες. Η ήττα των οθωμανικών δυνάμεων άνοιξε ουσιαστικά τον δρόμο προς την πρωτεύουσα της Μακεδονίας. Ο ελληνικός στρατός προχώρησε γρήγορα προς τον Αξιό, ενώ ταυτόχρονα έγινε γνωστό ότι και βουλγαρικές δυνάμεις κινούνταν προς τη Θεσσαλονίκη.

Οι επόμενες ημέρες ήταν κρίσιμες. Η καθυστέρηση της ελληνικής προέλασης μπορούσε να έχει σημαντικές συνέπειες. Ο Αξιός είχε πλημμυρίσει, δυσκολεύοντας την κίνηση των στρατιωτικών μονάδων, ενώ η πιθανότητα να φτάσουν πρώτοι οι Βούλγαροι στη Θεσσαλονίκη δημιουργούσε ένα εξαιρετικά πιεστικό στρατηγικό και πολιτικό περιβάλλον. Ο Βενιζέλος παρενέβη αποφασιστικά, ζητώντας την άμεση προώθηση του ελληνικού στρατού. Έξι ελληνικές μεραρχίες, μονάδα ιππικού και απόσπασμα Ευζώνων είχαν πλέον περικυκλώσει την πόλη.

Η διάβαση του ελληνικού πυροβολικού από τον Άξιο Ποταμό. Πηγή: Δημόσια Βιβλιοθήκη Βέροιας / Europeana

Η παράδοση της Θεσσαλονίκης

Μέσα στη Θεσσαλονίκη, την ίδια ώρα, η οθωμανική διοίκηση βρισκόταν μπροστά σε ένα δραματικό δίλημμα. Η συνέχιση της αντίστασης θα μπορούσε να οδηγήσει σε μία αιματηρή μάχη μέσα στην ίδια την πόλη, με απρόβλεπτες συνέπειες για τον πληθυσμό. Με τη μεσολάβηση των προξένων των Μεγάλων Δυνάμεων άρχισαν διαπραγματεύσεις για την παράδοση. Ο Χασάν Ταχσίν πασάς, διοικητής των οθωμανικών δυνάμεων, κατέληξε στην απόφαση να παραδώσει την πόλη, θεωρώντας ότι η συνέχιση της αντίστασης ήταν πλέον μάταιη.

Στις 17:30 το απόγευμα της 26ης Οκτωβρίου 1912 ο λοχαγός Αλέξανδρος Μαζαράκης παρέδωσε στον Κωνσταντίνο την επιστολή του Ταχσίν πασά, με την οποία γνωστοποιούνταν η απόφαση για την παράδοση της Θεσσαλονίκης. Λίγες ώρες αργότερα, ο Βίκτωρ Δούσμανης και ο Ιωάννης Μεταξάς μετέβησαν στο Διοικητήριο. Στη 1:30 τα ξημερώματα της 27ης Οκτωβρίου υπογράφηκε το πρωτόκολλο παράδοσης της πόλης. Η Θεσσαλονίκη είχε περάσει στον έλεγχο του ελληνικού στρατού.

Η στιγμή αυτή δεν ήταν μόνο στρατιωτική. Για τους Έλληνες της Θεσσαλονίκης είχε βαθιά συμβολική και συναισθηματική σημασία. Οι πρώτοι Έλληνες αξιωματικοί και Εύζωνοι άρχισαν να εισέρχονται στην πόλη το βράδυ της 26ης Οκτωβρίου. Η είδηση διαδόθηκε γρήγορα και η αγωνία μετατράπηκε σε ενθουσιασμό. Την επόμενη ημέρα ελληνικές σημαίες υψώθηκαν στην πόλη, ενώ στο ελληνικό προξενείο υψώθηκε επίσημα η ελληνική σημαία. Στον Άγιο Μηνά συγκεντρώθηκε πλήθος κόσμου και η ατμόσφαιρα ήταν πανηγυρική.

Τομή στην ιστορία της πόλης

Η απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης υπήρξε, επομένως, ένα γεγονός με πολλαπλή σημασία. Στρατιωτικά, ολοκλήρωνε μία εντυπωσιακή προέλαση του ελληνικού στρατού από τη Θεσσαλία, μέσω του Σαρανταπόρου, των Σερβίων, της Κοζάνης, της Βέροιας και των Γιαννιτσών. Πολιτικά, εξασφάλιζε για την Ελλάδα την κατοχή της σημαντικότερης πόλης της Μακεδονίας. Γεωπολιτικά, καθόριζε σε μεγάλο βαθμό την επόμενη πορεία της περιοχής και δημιουργούσε νέα δεδομένα στις σχέσεις ανάμεσα στα βαλκανικά κράτη.

Πάνω απ’ όλα, όμως, η 26η Οκτωβρίου 1912 αποτέλεσε μία τομή στην ιστορία της ίδιας της Θεσσαλονίκης. Για αιώνες η πόλη υπήρξε σημαντικό κέντρο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, μία πολυεθνική και πολυθρησκευτική μητρόπολη στην οποία συνυπήρχαν Έλληνες, Εβραίοι, Μουσουλμάνοι και άλλες κοινότητες. Από εκείνη την ημέρα άρχισε μία νέα περίοδος στην ιστορική της διαδρομή.

Η είσοδος του ελληνικού στρατού δεν σηματοδότησε απλώς την αλλαγή μίας σημαίας. Σήμανε την ένταξη της Θεσσαλονίκης στο ελληνικό κράτος και την απαρχή μίας νέας εποχής, η οποία θα μεταμόρφωνε βαθιά την πόλη και τη θέση της στον ελληνικό και ευρωπαϊκό χώρο.

Η απελευθέρωση, επομένως, δεν μπορεί να ιδωθεί μόνο ως το τελευταίο επεισόδιο μίας στρατιωτικής εκστρατείας. Ήταν το αποτέλεσμα μίας μεγάλης ιστορικής συγκυρίας και ταυτόχρονα η αφετηρία μίας νέας. Το 1912 η Θεσσαλονίκη άλλαξε κυριαρχία, αλλά μαζί με αυτή την αλλαγή άρχισε να αλλάζει και η ίδια. Η ιστορία της πόλης, από εκείνη τη φθινοπωρινή νύχτα της 26ης προς την 27η Οκτωβρίου, συνδέθηκε πλέον αδιάρρηκτα με την ιστορία του ελληνικού κράτους.

Δημοσιεύτηκε στο επετειακό αφιέρωμα «Ο Οκτώβρης της Θεσσαλονίκης» που κυκλοφόρησε με τη «Μακεδονία της Κυριακής» 25/10/2026