Κώδικας αυτοδιοίκησης: Έγινε νόμος και φέρνει τα πάνω-κάτω σε εκλογές, πόρους και ακίνητα

Ενάμιση χρόνο από την ημέρα που συστάθηκε η ειδική επιτροπή στο υπουργείο Εσωτερικών και μετά από μήνες δημόσιας διαβούλευσης, εντός του τρέχοντος έτους, ο νέος Κώδικας Αυτοδιοίκησης είναι πλέον νόμος του Κράτους και έρχεται φέρνοντας τα πάνω-κάτω σε όλο το πλαίσιο λειτουργίας των Δήμων και των Περιφερειών.

Ο νέος νόμος που στην ουσία λειτουργεί ως «ομπρέλα» για όλη την Αυτοδιοίκηση, αλλάζει και ρυθμίζει σχεδόν τα πάντα: Όπως το νέο εκλογικό σύστημα για τις αυτοδιοικητικές εκλογές, το μοντέλο λειτουργίας των Αποκεντρωμένων Διοικήσεων, τα οικονομικά των ΟΤΑ, τα δημοτικά τέλη, τους προϋπολογισμούς, τα ακίνητα, τις ΔΕΥΑ, τους ΦοΔΣΑ, ενώ θέτει νέους κανόνες για την εποπτεία νομιμότητας και πειθαρχικό έλεγχο αιρετών.

Στο εξής, όπως ανέφερε ο υπουργός Εσωτερικών Θεόδωρος Λιβάνιος, το υπουργείο Εσωτερικών θα δημιουργήσει ειδική ψηφιακή πλατφόρμα, μέσω της οποίας οι Δήμοι και οι Περιφέρειες θα έχουν συνεχή πρόσβαση στην επικαιροποιημένη νομοθεσία, στις σχετικές εγκυκλίους, σε οδηγούς εφαρμογής, ερωτήσεις και απαντήσεις, καθώς και σε πρακτικά εργαλεία για την ομαλή προσαρμογή στο νέο καθεστώς. «Στόχος ήταν να μπει τέλος σε ένα καθεστώς που ήταν αδύνατον να δεις ποια διάταξη ίσχυε», τόνισε ο υπουργός, ενώ έφερε ως παράδειγμα άρθρο του Καλλικράτη, που είχε τροποποιηθεί 17 φορές, δηλαδή περίπου κάθε 11 μήνες.

Ιδιαίτερη βαρύτητα έδωσε ο υπουργός στο επόμενο μεγάλο βήμα της μεταρρύθμισης, το οποίο, όπως είπε, αφορά τον επανακαθορισμό των αρμοδιοτήτων μεταξύ Κράτους, Περιφερειών και Δήμων. «Ήρθε η ώρα να κάνουμε μία πολύ σοβαρή συζήτηση για την ανακατανομή των αρμοδιοτήτων», σημείωσε και πρόσθεσε ότι πλέον πρέπει να εξεταστεί ποιες υπηρεσίες μπορούν να ασκούνται αποτελεσματικότερα από την Τοπική Αυτοδιοίκηση.

Όσον αφορά στο νέο εκλογικό σύστημα για την Αυτοδιοίκηση που εισάγει ο Κώδικας, ο κ. Λιβάνιος απέρριψε τις ενστάσεις αιρετών και αυτοδιοικητικών στελεχών για την κατάργηση των εκλογών της β’ Κυριακής, λέγοντας: «Φτάσαμε να έχουμε 15% συμμετοχή στον β’ γύρο. Φτάσαμε σε σημείο αυτός που κερδίζει στις εκλογές να παίρνει λιγότερες ψήφους από αυτές που πήρε ο αντίπαλος του στον α’ γύρο».

Από την πλευρά του, ο πρόεδρος της ΚΕΔΕ Λάζαρος Κυρίζογλου χαρακτήρισε τη ψήφιση του νέου Κώδικα «ιστορική στιγμή» για την Αυτοδιοίκηση πρώτου και δεύτερου βαθμού, σημειώνοντας ότι για πρώτη φορά επιχειρείται η συγκέντρωση και κωδικοποίηση εκατοντάδων διάσπαρτων νομοθετικών ρυθμίσεων σε ένα ενιαίο θεσμικό κείμενο.

Ιδιαίτερη αναφορά έκανε και στο νέο εκλογικό σύστημα για την Αυτοδιοίκηση, εκφράζοντας την υποστήριξή του στην εκλογή δημάρχων και περιφερειαρχών από τον πρώτο γύρο. «Το νέο μοντέλο διαθέτει ισχυρότερη λαϊκή νομιμοποίηση, καθώς η συμμετοχή των πολιτών είναι παραδοσιακά μεγαλύτερη στον πρώτο γύρο των εκλογών», ανέφερε χαρακτηριστικά.

Οι σημαντικότερες αλλαγές που φέρνει ο Κώδικας

Ο νέος Κώδικας αποτελείται από 774 άρθρα και ενσωματώνει τον Ευρωπαϊκό Χάρτη Τοπικής Αυτονομίας, ενώ αναμορφώνει συνολικά το θεσμικό πλαίσιο λειτουργίας των ΟΤΑ. Μεταξύ των σημαντικότερων αλλαγών είναι:

-Η κατάργηση του δεύτερου γύρου στις αυτοδιοικητικές εκλογές και εκλογή δημάρχων και περιφερειαρχών από την πρώτη Κυριακή με ποσοστό 42%+1 μέσω συστήματος δεύτερης προτίμησης.

-Η καθιέρωση πενταετούς αυτοδιοικητικής θητείας.

-Το νέο πλαίσιο λειτουργίας των ΔΕΥΑ, θεσμοθέτηση του Τέλους Τοπικής Ανάπτυξης.

- Οι αλλαγές στο καθεστώς αργίας αιρετών.

-Το νέο σύστημα προσλήψεων στους παιδικούς σταθμούς.

-Η δυνατότητα χορήγησης επιδόματος γέννησης από τους Δήμους.

- Η δυνατότητα αποσύνδεσης των δημοτικών τελών από τους λογαριασμούς ηλεκτρικού ρεύματος.

Παράλληλα, ο Κώδικας ενσωματώνει τη διάταξη για τους Κεντρικούς Αυτοτελείς Πόρους (ΚΑΠ), προβλέποντας ότι όταν μεταφέρονται νέες αρμοδιότητες στους Δήμους, το επιπλέον κόστος θα πρέπει να καλύπτεται από αντίστοιχη αύξηση της κρατικής χρηματοδότησης, ικανοποιώντας ένα διαχρονικό αίτημα της ΚΕΔΕ.

Εκλογές: Τέλος ο β’ γύρος

Σημαντικές είναι οι αλλαγές που φέρνει ο Κώδικας στον τρόπο εκλογής δημάρχων και περιφερειαρχών, αλλά και στη συμμετοχή των πολιτών στις αυτοδιοικητικές εκλογές, με κεντρική καινοτομία η κατάργηση του δεύτερου γύρου και η εισαγωγή της «εναλλακτικής ψήφου». Παράλληλα, για πρώτη φορά προβλέπεται δυνατότητα ηλεκτρονικής ψηφοφορίας σε ειδικά εκλογικά τμήματα.

Το νέο σύστημα προβλέπει ότι οι εκλογές θα διεξάγονται σε έναν μόνο γύρο, ενώ νικητής θα ανακηρύσσεται ο συνδυασμός που θα συγκεντρώνει ποσοστό τουλάχιστον 42% συν μία ψήφο επί των έγκυρων ψηφοδελτίων. Εφόσον κάποιος συνδυασμός πετύχει το συγκεκριμένο όριο, εκλέγεται απευθείας χωρίς να απαιτείται επαναληπτική διαδικασία.

Η σημαντικότερη καινοτομία του νέου συστήματος είναι η εισαγωγή της εναλλακτικής ψήφου. Σε περίπτωση που κανένας συνδυασμός δεν συγκεντρώσει το απαιτούμενο 42%+1, στη διαδικασία παραμένουν οι δύο πρώτοι σε ψήφους συνδυασμοί. Στη συνέχεια εξετάζονται τα ψηφοδέλτια των υπόλοιπων συνδυασμών και προσμετρώνται οι εναλλακτικές προτιμήσεις που έχουν δηλώσει οι ψηφοφόροι.

Με βάση το άθροισμα της αρχικής και της εναλλακτικής ψήφου αναδεικνύεται ο νικητής, χωρίς να χρειάζεται δεύτερη εκλογική αναμέτρηση.

Παράλληλα, προβλέπεται η δυνατότητα ύπαρξης υποψηφίων χωρίς σταυρό προτίμησης, οι οποίοι θα μπορούν να αξιοποιούνται για την ενίσχυση της διοίκησης με πρόσωπα που διαθέτουν επιστημονική ή επαγγελματική εμπειρία.

Ακόμη, θεσμοθετείται ηλεκτρονική ψηφοφορία, που σημαίνει ότι το νέο σύστημα δεν προβλέπει ψήφο από το σπίτι, αλλά δυνατότητα ηλεκτρονικής ψηφοφορίας σε ειδικά εκλογικά τμήματα που θα δημιουργηθούν σε όλη τη χώρα.

Κατανομή εδρών

Το νέο πλαίσιο διατηρεί τον κανόνα των 3/5 για τον επιτυχόντα συνδυασμό, ο οποίος θα καταλαμβάνει την πλειοψηφία των εδρών στο δημοτικό ή περιφερειακό συμβούλιο. Παράλληλα, διατηρείται το εκλογικό όριο του 3% για την εκλογή συμβούλου, εκλέγονται οι υποψήφιοι άνευ σταυρού του νικητή συνδυασμού, όπου αυτοί προβλέπονται.

Στις δημοτικές κοινότητες άνω των 2.000 κατοίκων ο επιτυχών συνδυασμός εκλέγει κατά κανόνα τα 3/5 των μελών του συμβουλίου, στις κοινότητες από 301 έως 2.000 κατοίκους ο πρώτος συνδυασμός εκλέγει δύο από τους τρεις συμβούλους και στις κοινότητες κάτω των 300 κατοίκων εκλέγεται εκπρόσωπος της κοινότητας ο πρώτος σε ψήφους υποψήφιος.

Υποχρεωτική η μετάδοση των συνεδριάσεων

Μία από τις σημαντικότερες καινοτομίες είναι η υποχρεωτική διαδικτυακή μετάδοση των δημόσιων συνεδριάσεων των Δημοτικών Συμβουλίων. Οι Δήμοι υποχρεώνονται να μεταδίδουν ζωντανά τις συνεδριάσεις τους μέσω της ιστοσελίδας τους ή μέσω μέσων κοινωνικής δικτύωσης.

Ο νέος Κώδικας αποσαφηνίζει επίσης τον τρόπο υπολογισμού της πλειοψηφίας κατά τη λήψη αποφάσεων των Δημοτικών Συμβουλίων και αντιμετωπίζει ζητήματα που συχνά προκαλούσαν ερμηνευτικές διαφωνίες. Προβλέπεται πλέον ρητά ότι οι σύμβουλοι που δηλώνουν αποχή ή ψηφίζουν λευκό δεν υπολογίζονται στον αριθμό των παρόντων για τον σχηματισμό της απαιτούμενης πλειοψηφίας. Παράλληλα, καθορίζεται με σαφήνεια τι ισχύει όταν κατά τη διάρκεια της συνεδρίασης αποχωρούν σύμβουλοι και μειώνεται ο αριθμός των συμμετεχόντων. Στις περιπτώσεις αυτές, οι αποφάσεις δεν μπορούν να ληφθούν από έναν πολύ μικρό αριθμό παρόντων, καθώς απαιτείται ελάχιστος αριθμός θετικών ψήφων που συνδέεται με το όριο της νόμιμης απαρτίας.

Στήριξη στην αντιπολίτευση

Ο νέος Κώδικας παρέχει για πρώτη φορά θεσμοθετημένο δικαίωμα στις παρατάξεις της μειοψηφίας να επιβάλλουν την εγγραφή θεμάτων στην ημερήσια διάταξη. Η μείζων μειοψηφία αποκτά το δικαίωμα να θέτει υποχρεωτικά έως τρία θέματα ετησίως προς συζήτηση, ενώ κάθε άλλη παράταξη της μειοψηφίας μπορεί να επιβάλλει την εγγραφή ενός θέματος τον χρόνο. Η διάταξη αυτή ενισχύει τον ελεγκτικό ρόλο της αντιπολίτευσης και περιορίζει τη δυνατότητα της εκάστοτε δημοτικής αρχής να καθορίζει αποκλειστικά τη θεματολογία των συνεδριάσεων.

Νέο Τέλος για τα ακίνητα

Με βάση τις προβλέψεις του Κώδικα διατηρείται η θέσπιση του «Τέλους Τοπικής Ανάπτυξης», που θα καθορίζεται από τους Δήμους και θα ισχύει από 1/1/2027, ενοποιώντας το Τέλος Ακίνητης Περιουσίας (ΤΑΠ) και τον Φόρο Ηλεκτροδοτούμενων Χώρων (ΦΗΧ), με το ΥΠΕΣ να υποστηρίζει ότι θα έρθουν μειώσεις των τελών που καταβάλλουν οι πολίτες μέσω των λογαριασμών ηλεκτρικού ρεύματος.

Έρχεται όμως νέο «Τέλος Τοπικής Ανάπτυξης» (ΤΤΑ) που θα κυμαίνεται σε μια κλίμακα από 0,30 τοις χιλίοις (0,30‰) μέχρι 0,70 τοις χιλίοις (0,70‰), που θα μπαίνει σε μια εξίσωση συνυπολογιζομένων της επιφάνειας του ακινήτου και της αντικειμενικής ζώνης. Σήμερα, το ΤΑΠ κυμαίνεται σε μια κλίμακα μεταξύ 0,25‰ και 0,35‰, ενώ ο ΦΗΧ μεσοσταθμικά είναι μικρότερος του 50% του ΤΑΠ.

Για το θέμα αυτό η Πανελλήνια Ομοσπονδία Ιδιοκτητών Ακινήτων (ΠΟΜΙΔΑ) έχει ασκήσει κριτική στην επιβολή του ΤΤΑ, μιλώντας για έναν «νέο δημοτικό ΕΝΦΙΑ». Από την πλευρά του ο υπουργός κ. Λιβάνιος, έκανε λόγο για «δήθεν χαράτσι» και «δήθεν δημοτικό ΕΝΦΙΑ», υποστηρίζοντας ότι στις περισσότερες περιπτώσεις θα επέλθουν μειώσεις με το ΤΤΑ.

Αλλαγές στις ΔΕΥΑ και στα οικονομικά των ΟΤΑ

Στο νέο πλαίσιο περιλαμβάνεται και η αναδιοργάνωση των Δημοτικών Επιχειρήσεων Ύδρευσης και Αποχέτευσης (ΔΕΥΑ), οι οποίες εντάσσονται στο Παρατηρητήριο Οικονομικής Αυτοτέλειας των Δήμων, ενώ προβλέπεται χρηματοδότηση ύψους 200 εκατ. ευρώ για την αποπληρωμή οφειλών τους προς παρόχους ενέργειας.

Παράλληλα, θεσπίζεται μηχανισμός δημοσιονομικής πειθαρχίας, σύμφωνα με τον οποίο Δήμοι και Περιφέρειες που δεν εξυπηρετούν τις ληξιπρόθεσμες υποχρεώσεις τους μπορεί να αντιμετωπίζουν παρακράτηση έως και 30% της μηνιαίας κρατικής επιχορήγησής τους.

Νέος μηχανισμός ελέγχου νομιμότητας

Σημαντικές αλλαγές φέρνει ο Κώδικας και στον έλεγχο νομιμότητας των πράξεων των ΟΤΑ, επιχειρώντας να αντιμετωπίσει προβλήματα καθυστερήσεων, ανομοιογένειας και έλλειψης αντικειμενικότητας που καταγράφονται σήμερα.

Προβλέπεται η πλήρης ενεργοποίηση των Αυτοτελών Υπηρεσιών Εποπτείας, με επικεφαλής που θα επιλέγονται μέσω διαδικασιών ΑΣΕΠ. Δημιουργείται επίσης θεσμός Γενικού Επόπτη Νομιμότητας, ο οποίος θα συντονίζει το σύνολο των ελέγχων και θα διασφαλίζει την ομοιόμορφη εφαρμογή της νομοθεσίας σε όλη τη χώρα.

Οι πράξεις που θα υποβάλλονται σε έλεγχο θα εισάγονται σε νέο πληροφοριακό σύστημα και θα κατανέμονται με τυχαίο αλγόριθμο στις αρμόδιες υπηρεσίες, ώστε να ενισχυθεί η αμεροληψία της διαδικασίας. Ο Κώδικας αναμορφώνει και το πλαίσιο πειθαρχικού ελέγχου δημάρχων, περιφερειαρχών και λοιπών αιρετών. Ο έλεγχος θα διενεργείται πλέον από ενιαίο κεντρικό Πειθαρχικό Συμβούλιο, στο οποίο πλειοψηφούν ανώτατοι δικαστικοί λειτουργοί. Παράλληλα αποσαφηνίζονται οι περιπτώσεις που συνιστούν πειθαρχικά παραπτώματα και μπορούν να οδηγήσουν στην έναρξη σχετικών διαδικασιών.

Επιπλέον επεκτείνεται στους αντιδημάρχους και αντιπεριφερειάρχες η εξαίρεση από την αυτόφωρη διαδικασία που ήδη ισχύει για δημάρχους και περιφερειάρχες, ενώ οι ποινικές υποθέσεις που αφορούν επικεφαλής ΟΤΑ θα εκδικάζονται κατά απόλυτη προτεραιότητα.

Κόντρες για το «αλαμπουρνέζικο» εκλογικό σύστημα

Το νομοσχέδιο, όμως, για τον νέο Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης, που εγκρίθηκε από την Ολομέλεια της Βουλής, σηματοδοτώντας μία από τις σημαντικότερες θεσμικές παρεμβάσεις των τελευταίων ετών στη λειτουργία των Δήμων και των Περιφερειών, σήκωσε πολλή… σκόνη στους κόλπους της αντιπολίτευσης, τόσο στα συλλογικά όργανα της Αυτοδιοίκησης, όσο και στο κοινοβούλιο.

Μετά τον δήμαρχο Αθηναίων, και επικεφαλής της μείζονος αντιπολίτευσης στην ΚΕΔΕ Χάρη Δούκα που δήλωσε ότι «ο νέος Κώδικας δεν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες μίας μεγάλης μεταρρύθμισης», υποστηρίζοντας παράλληλα ότι διατηρεί τον «σφιχτό εναγκαλισμό» της Αυτοδιοίκησης με το κεντρικό κράτος, καθώς, όπως είπε, οι Αποκεντρωμένες Διοικήσεις παραμένουν χωρίς ουσιαστική μεταφορά αρμοδιοτήτων στους Δήμους και τις Περιφέρειες, τη σκυτάλη πήρε ο βουλευτής Επικρατείας του ΠΑΣΟΚ Παναγιώτης Δουδωνής. Κατά τη συζήτηση του νομοσχεδίου στην Ολομέλεια της Βουλής, κατέθεσε ένστασης αντισυνταγματικότητας από το ΠΑΣΟΚ επί των διατάξεων που προβλέπουν την κατάργηση του δεύτερου γύρου των αυτοδιοικητικών εκλογών.

Ο κ. Δουδωνής, εξαπέλυσε δριμεία κριτική κατά της κυβερνητικής πρότασης, χαρακτηρίζοντας το νέο σύστημα «αλαμπουρνέζικο» και κάνοντας λόγο για «καλπονοθευτικά χαρακτηριστικά». Υποστήριξε μάλιστα ότι η κυβέρνηση επιχειρεί να χειραγωγήσει την ψήφο των πολιτών ώστε να αποφύγει δυσάρεστες πολιτικές εκπλήξεις, όπως αυτές που κατέγραψε στις προηγούμενες αυτοδιοικητικές εκλογές.

Το… γάντι, όπως ήταν αναμενόμενο σήκωσε ο πρόεδρος της ΚΕΔΕ Λάζαρος Κυρίζογλου, ο οποίος παρέστη στη συζήτηση στη Βουλή, λέγοντας στον κ. Δουδωνή ότι ήταν εκτός θέματος. «Είπατε, απευθυνόμενος στον υπουργό Εσωτερικών κ. Λιβάνιο ότι ήρθαν διάφοροι να υπερασπισθούν τη δική σας στάση και τη δική σας νομοθέτηση, όπως ο κ. Κυρίζογλου. Με κατατάξατε στους ‘διάφορους’ χωρίς να αναφέρετε την ιδιότητα μου», σχολίασε ο πρόεδρος της ΚΕΔΕ, υπενθυμίζοντας παράλληλα ότι έχει εκλεγεί έξι συνεχείς τετραετίες δήμαρχος με όλα τα εκλογικά συστήματα.

«Αντίθετα εσείς κ. Δουδωνή», συνέχισε ο κ, Κυρίζογλου, «δεν έχετε εκλεγεί ποτέ και πουθενά. Ούτε στην Αυτοδιοίκηση ούτε στην Βουλή με σταυρό προτίμησης. Είστε βουλευτής Επικρατείας μόλις από το 2023 και θα έπρεπε να είσθε πιο προσεκτικός».

*Δημοσιεύτηκε στη "ΜτΚ" στις 5 Ιουλίου 2026