Θεσσαλονίκη: Βαδίζοντας στα χνάρια του παρελθόντος - «Πλέγμα» διαδρομών μεταξύ μνημείων

Μία διαφορετική εικόνα για το ιστορικό κέντρο της Θεσσαλονίκης επιχειρεί να διαμορφώσει το σχέδιο για την «Ενοποίηση και Ανάδειξη Μνημείων της Θεσσαλονίκης», ένα εγχείρημα του ΥΠΠΟ σε συνεργασία με το Δήμο Θεσσαλονίκης, το οποίο βρίσκεται στο τραπέζι εδώ και περισσότερες από δύο δεκαετίες και πλέον περνά από τη φάση της ιδέας στον σχεδιασμό των πρώτων παρεμβάσεων.

Για τον σκοπό αυτό προηγήθηκε αρχιτεκτονικός διαγωνισμός ιδεών, μέσα από τον οποίο αναζητήθηκε μία συνολική προσέγγιση για την ενοποίηση των μνημείων και των αρχαιολογικών χώρων της Θεσσαλονίκης. Το πρώτο βραβείο απέσπασε πρόταση του αρχιτεκτονικού γραφείου Apostolopoulos Tasoulis που αντιμετωπίζει την πόλη ως ένα ενιαίο ιστορικό και αστικό σύνολο, προτείνοντας ένα δίκτυο διαδρομών και παρεμβάσεων που συνδέει τα μνημεία μεταξύ τους και με τον δημόσιο χώρο.

Η συγκεκριμένη πρόταση, ωστόσο, δεν αποτελεί την τελική μελέτη του έργου, αλλά το πλαίσιο πάνω στο οποίο θα στηριχθεί η επόμενη φάση. Οι επιμέρους παρεμβάσεις θα εξειδικευτούν μέσα από νέες μελέτες και αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς, ανάλογα με την περιοχή και το αντικείμενο κάθε παρέμβασης, είτε πρόκειται για πλατεία και δρόμο είτε για αρχαιολογικό χώρο.

Η ιδέα της ενοποίησης των αρχαιολογικών χώρων της Θεσσαλονίκης, πάντως, δεν είναι καινούργια. Το 2004, ο αντιδήμαρχος Τεχνικών Έργων και Βιώσιμης Κινητικότητας Πρόδρομος Νικηφορίδης, τότε πρόεδρος της Επιτροπής Αρχιτεκτονικών Θεμάτων του Τεχνικού Επιμελητηρίου, είχε διοργανώσει ημερίδα για την ενοποίηση των αρχαιολογικών χώρων της πόλης, στο πλαίσιο της οποίας είχε παρουσιαστεί και σχετική εργασία.

Σάββατο 05 Σεπ 2026, 17:00

Θεσσαλονίκη: Σε έναν χρόνο η δημοπράτηση του έργου για την ενοποίηση των αρχαιολογικών χώρων της πόλης - Άμεσα η δημόσια διαβούλευση

ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ

Όπως εξηγεί στη «ΜτΚ» ο αντιδήμαρχος, η μελέτη δύναται να λειτουργήσει ως μία βάση για επιμέρους μελέτες του εγχειρήματος. «Είναι ουσιαστικά η αφετηρία διενέργειας πολλών άλλων επιμέρους αρχιτεκτονικών διαγωνισμών που θα έχουν να κάνουν με μία πλατεία, έναν δρόμο, έναν αρχαιολογικό χώρο», αναφέρει, επισημαίνοντας πως η υλοποίηση θα είναι σαφώς μία πολυετής διαδικασία.

Στόχος του εγχειρήματος είναι τα μνημεία να πάψουν να λειτουργούν ως μεμονωμένα σημεία στον αστικό ιστό και να ενταχθούν σε ένα ενιαίο δίκτυο δημόσιων χώρων και πολιτιστικών διαδρομών. «Όταν μιλάμε για ενοποίηση ουσιαστικά αναφερόμαστε σε ένα δίκτυο φιλικό προς τον πεζό και προς τα μνημεία. Ένα δίκτυο όπου ο πολίτης θα περνάει από μία περιοχή στην άλλη με έναν τρόπο πιο φιλικό σε σχέση με σήμερα και αυτό σημαίνει περισσότερες πεζοδρομήσεις, καλύτερα ΜΜΜ και λιγότερα αυτοκίνητα», σημειώνει ο κ. Νικηφορίδης.

Στον βασικό σχεδιασμό έχουν ενταχθεί 20 από τα πιο σημαντικά μνημεία και αρχαιολογικοί χώροι της πόλης. Το δίκτυο περιλαμβάνει μερικά από τα σημαντικότερα τοπόσημα της Θεσσαλονίκης, από τη Ρωμαϊκή Αγορά, τον Ναό του Αγίου Δημητρίου, τη Ροτόντα και το Ανάκτορο του Γαλερίου έως τον Λευκό Πύργο, την Παναγία Αχειροποίητο, τους Αγίους Αποστόλους, το Αλατζά Ιμαρέτ, το Μπέη Χαμάμ και το Ισλαχανέ.

Στο ίδιο δίκτυο εντάσσονται η πλατεία Αριστοτέλους, η πλατεία Ιπποδρομίου, τα Κοιμητήρια Ευαγγελίστριας, ο Πύργος του Αναγλύφου - Τοπ Χανέ, οι αρχαιολογικοί χώροι στους σταθμούς του Μετρό Βενιζέλου και Αγίας Σοφίας, η Συναγωγή των Μοναστηριωτών και το Γιαχουντί Χαμάμ. Η τελική φιλοδοξία είναι το δίκτυο να ξεπεράσει τα 70 μνημεία και αρχαιολογικούς χώρους, συνδέοντάς τα μέσα από ένα ενιαίο σύστημα διαδρομών και παρεμβάσεων.

Οι «αρμοί» που ενώνουν το παρελθόν με το παρόν της πόλης

Η πρόταση που απέσπασε το πρώτο βραβείο έχει ως κεντρική ιδέα την «άρμοση», δηλαδή την πράξη σύνδεσης της ιστορίας, των μνημείων, της πόλης και της καθημερινής ζωής. Όπως εξηγεί στη «ΜτΚ» ο Αντώνης Τασούλης, μέλος του αρχιτεκτονικού γραφείου, αφετηρία της πρότασης είναι η διαπίστωση ότι, παρά το γεγονός πως διαφορετικές ιστορικές περίοδοι συνυπάρχουν σε πολύ μικρές αποστάσεις στη Θεσσαλονίκη, τα μνημεία συχνά γίνονται αντιληπτά ως αποσπασματικά σημεία και όχι ως τμήματα μίας ενιαίας ιστορικής πορείας.

Έτσι, η πρόταση δεν αντιμετωπίζει την πόλη μέσα από μία και μοναδική διαδρομή, αλλά μέσα από ένα οργανικό σύστημα σχέσεων που επιτρέπει διαφορετικές «αναγνώσεις» της ιστορίας και της πολυπολιτισμικής της στρωματογραφίας.

«Η βασική συνθετική αρχή είναι ένα ‘πλέγμα’, το οποίο σχηματίζεται από τους διαχρονικούς άξονες του αστικού ιστού και συμπληρώνεται από σημειακές παρεμβάσεις σε δρόμους, πλατείες και δημόσιους χώρους γύρω από τα μνημεία», αναφέρει. Κεντρικό ρόλο στο πλέγμα έχει η Εγνατία, ως ιστορική κεντρική οδός και βασική χάραξη της πόλης.

Σε συνδυασμό με την Αριστοτέλους, την εμβληματική λεωφόρο που σχεδιάστηκε από τον Ερνέστ Εμπράρ, δημιουργούν έναν σταυρό που διατρέχει την εντός των τειχών πόλη στον άξονα Ανατολής-Δύσης και Βορρά-Νότου.

Στο ίδιο σύστημα εντάσσονται οι οδοί Βενιζέλου και Αγίας Σοφίας, ο διάδρομος των δυτικών τειχών, η Γούναρη, καθώς και δύο παράλληλες διαδρομές προς το παραλιακό μέτωπο, η Ολύμπου και ο άξονας Σβώλου-Ερμού-Φράγκων. Σε ορισμένες περιπτώσεις προτείνεται πεζοδρόμηση, ενώ σε άλλες δρόμοι ήπιας κυκλοφορίας.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα η επέκταση του άξονα πεζοδρόμησης της Αγίας Σοφίας, ενώ η Ολύμπου και η Σβώλου αντιμετωπίζονται ως δρόμοι ήπιας κυκλοφορίας. Η λογική αυτή επιτρέπει τη σταδιακή εφαρμογή του σχεδιασμού, χωρίς να απαιτείται μια ενιαία και ταυτόχρονη παρέμβαση σε ολόκληρο το ιστορικό κέντρο.

«Κρίσιμο χαρακτηριστικό της πρότασης είναι ότι δεν εκκινεί από ‘λευκό χαρτί’, αλλά συνδέει αναπλάσεις που έχουν ήδη υλοποιηθεί ή προβλέπεται να υλοποιηθούν με τους νέους άξονες της πρότασης, συγκροτώντας ένα κοινό πλαίσιο δράσης», αναφέρει στη «ΜτΚ» ο έτερος μελετητής Γιώργος Αποστολόπουλος.

Η αισθητική λογική κινείται σε ήπιες παρεμβάσεις, με στόχο να μην προστεθεί ακόμα περισσότερη οπτική πληροφορία σε ένα ήδη ιδιαίτερα πυκνό ιστορικό κέντρο. Κεντρικό στοιχείο είναι η χρήση ενός ενιαίου, ομοιογενούς δαπέδου ανοιχτού χρώματος, το οποίο θα λειτουργεί ως κοινό υπόβαθρο των διαδρομών και θα αναδεικνύει τα ίδια τα μνημεία.

Κομβικό ρόλο στον σχεδιασμό αποκτά παράλληλα το πράσινο, μέσα από τη διαμόρφωση πράσινων διαδρομών που συνδέουν τα επιμέρους σημεία της πόλης, ενισχύουν την κλιματική ανθεκτικότητα του ιστού και συμβάλλουν στη χωρική και οπτική ανάδειξη των μνημείων. Στο ίδιο πνεύμα κινείται και ο αστικός εξοπλισμός, με λιτές μορφές που επιχειρούν να ενταχθούν διακριτικά στο ιστορικό περιβάλλον, ενώ ο φωτισμός θα χρησιμοποιείται για την ανάδειξη των μνημείων και των διαδρομών που τα συνδέουν.

Το οικονομικό αποτύπωμα του εγχειρήματος δεν έχει ακόμη οριστικοποιηθεί, καθώς η «Ενοποίηση» δεν αποτελεί ένα ενιαίο εργολαβικό έργο, αλλά ένα σύνολο περισσότερων από δέκα επιμέρους παρεμβάσεων, οι οποίες θα χρειαστούν ξεχωριστές μελέτες και διαδικασίες.

Ο Πρόδρομος Νικηφορίδης εκτιμά ότι το συνολικό κόστος θα ξεπεράσει τα 100 εκατ. ευρώ, διευκρινίζοντας ότι πρόκειται για μία πρώτη εκτίμηση και όχι για οριστικό προϋπολογισμό. Το τελικό ποσό θα εξαρτηθεί από το μέγεθος και το εύρος των παρεμβάσεων που θα αποφασιστούν.

Η ομάδα μελέτης του έργου αποτελείται από τον Apostolopoulos Tasoulis, ως επικεφαλής αρχιτεκτονικού σχεδιασμού, ενώ την κύρια αρχιτεκτονική ομάδα τεκμηρίωσης απαρτίζουν οι Δήμητρα Κουτρουμπά, Γιώργος Μερτζανίδης και Λευτέρης Στεργίου. Στην αρχιτεκτονική ομάδα συμμετέχουν οι Ναταλία Μπούρα, Βασιλική Παπαργύρη, Εύη Μιμίκου, Φώτης Σαγώνας και Ελεάννα Ρούσσου. Ο πολεοδομικός σχεδιασμός ανατέθηκε στις Βηθλεέμ Χαστάογλου-Μαρτινίδου, Κατερίνα Χριστοφοράκη και Πολυξένη Πρέντου, ενώ την αρχιτεκτονική τοπίου έχουν αναλάβει το Studio Soma – Σοφία Μαυρίδου και το Alana Espacio – Judit Urgelles Calvet.

Τον συγκοινωνιακό σχεδιασμό και την οδική ασφάλεια έχει η VM Consulting. Στους λοιπούς συνεργάτες περιλαμβάνονται για τον στατικό σχεδιασμό η PPA Structure, για τον μηχανολογικό σχεδιασμό η Melcon Engineering, για τον κλιματικό και περιβαλλοντικό σχεδιασμό η Transsolar – Christian Frenzel και ο Δημήτρης Τρέμος, ενώ στον τομέα της αρχαιολογίας και πολιτιστικής κληρονομιάς συμμετέχουν οι Δήμητρα Σικαλίδου και Ελευθερία Κυριακοπούλου. Τέλος, τον τομέα της γεωπονίας και δασολογίας καλύπτουν η Ελένη-Αντιγόνη Φολίνα, γεωπόνος, και η Αρχοντούλα Σακελλαρίου, δασολόγος.

*Δημοσιεύθηκε στη «ΜτΚ» στις 12-13.09.2026