Χρήστος Βόλος,
Καθηγητής Τμήματος Φυσικής ΑΠΘ
Το 1972, ο Αμερικανός μετεωρολόγος Έντουαρντ Λόρεντζ έθεσε μια ερώτηση που έμελλε να αλλάξει τον τρόπο που κατανοούμε τα σύνθετα μη-γραμμικά δυναμικά συστήματα: «Μπορεί το χτύπημα των φτερών μιας πεταλούδας στη Βραζιλία να προκαλέσει ανεμοστρόβιλο στο Τέξας;»
Η απάντηση, που γεννήθηκε μέσα από τη μελέτη των καιρικών φαινομένων, ήταν εκπληκτική: Ναι, υπό συνθήκες, μπορεί.
Όχι γιατί η πεταλούδα «προκαλεί» κυριολεκτικά την καταιγίδα, αλλά γιατί σε ένα σύστημα με ευαισθησία στις μικρές μεταβολές, μια ελάχιστη διαφοροποίηση στις αρχικές συνθήκες του φαινομένου μπορεί να οδηγήσει, μετά από αλλεπάλληλες αλληλεπιδράσεις, σε εντελώς διαφορετικά αποτελέσματα.
Αυτό είναι το «φαινόμενο της πεταλούδας», ένα από τα θεμελιώδη χαρακτηριστικά της θεωρίας των χαοτικών συστημάτων.
Τι σχέση έχει αυτό με την ελληνική πολιτική; Περισσότερη από όση φαίνεται.
Για πολλές δεκαετίες, το ελληνικό πολιτικό σύστημα παρουσίαζε χαρακτηριστικά που θύμιζαν ένα σχετικά απλό δυναμικό σύστημα με δύο κυρίαρχους «ελκυστές», δύο δηλαδή καταστάσεις (ΝΔ και ΠΑΣΟΚ) γύρω από τις οποίες οργανωνόταν η πολιτική ζωή.
Παρά τις εναλλαγές στην εξουσία και τις κατά καιρούς αναταράξεις, το σύστημα επέστρεφε σταθερά σε αυτούς τους πόλους, σαν εκκρεμές που ταλαντώνεται γύρω τους.
Ωστόσο, η οικονομική κρίση της προηγούμενης δεκαετίας λειτούργησε ως μια ισχυρή διαταραχή που αποσταθεροποίησε το πολιτικό σύστημα.
Η εκρηκτική άνοδος του ΣΥΡΙΖΑ και η ταυτόχρονη κατάρρευση παραδοσιακών πολιτικών σχηματισμών μπορεί να ερμηνευθεί ως ένα φαινόμενο «διακλάδωσης», κατά το οποίο η μέχρι τότε δομή του συστήματος έχασε τη σταθερότητά του και νέες πολιτικές καταστάσεις κατέστησαν εφικτές.
Και εδώ ακριβώς εμφανίστηκε το φαινόμενο της πεταλούδας στην πιο καθαρή του μορφή: το δημοψήφισμα του Ιουλίου του 2015. Μια απόφαση που λήφθηκε σε διάστημα λίγων ημερών, υπό συνθήκες ακραίας πίεσης και αβεβαιότητας, οδήγησε σε δυσανάλογα μεγάλες και μακροχρόνιες πολιτικές συνέπειες. Μια «πεταλούδα» που κούνησε τα φτερά της και άλλαξε την πορεία ολόκληρης της χώρας.
Σήμερα, η εικόνα είναι ακόμη πιο σύνθετη. Αντί για δύο κυρίαρχους πόλους, βλέπουμε ένα πλήθος κομμάτων να ανταγωνίζονται για πολιτική επιρροή. Για να κατανοήσουμε αυτή την κατάσταση, είναι χρήσιμη μια ακόμα έννοια από τη θεωρία του χάους: τον «παράξενο ελκυστή».
Ένα σύστημα που κινείται γύρω από έναν τέτοιο ελκυστή δεν είναι τυχαίο, αλλά ούτε και προβλέψιμο: ακολουθεί μια εσωτερική δομή, επαναλαμβάνει μοτίβα, χωρίς όμως να επαναλαμβάνεται ποτέ ακριβώς με τον ίδιο τρόπο.
Η ελληνική πολιτική ιστορία παρουσιάζει ακριβώς αυτό το χαρακτηριστικό: κύκλοι κρίσεων και ανασυγκρότησης των πολιτικών σχηματισμών επανέρχονται με διαφορετική μορφή κάθε φορά, χωρίς να είναι ποτέ ταυτόσημοι με το παρελθόν.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η επανεμφάνιση του Αλέξη Τσίπρα αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Από τη σκοπιά της θεωρίας των μη γραμμικών δυναμικών συστημάτων, δεν πρόκειται απλώς για την επιστροφή ενός πολιτικού προσώπου. Θα μπορούσε να θεωρηθεί ως η επανενεργοποίηση ενός παλαιότερου ελκυστή, ο οποίος είχε κυριαρχήσει σε μια προηγούμενη φάση του συστήματος.
Το κρίσιμο ερώτημα όμως είναι αν έχει αλλάξει η «λεκάνη έλξης» του, δηλαδή το εκλογικό κοινό που τον ανέδειξε. Εξακολουθεί να υπάρχει ως συνεκτικό σύνολο ή έχει διασκορπιστεί σε νέους πολιτικούς σχηματισμούς; Αν η λεκάνη έλξης έχει συρρικνωθεί ή αναδιαμορφωθεί, τότε ακόμα και η επιτυχής επανενεργοποίηση του ελκυστή δεν εγγυάται την επιστροφή στην παλαιά ισορροπία.
Και εδώ πάλι το φαινόμενο της πεταλούδας παραμονεύει: μια μικρή μεταβολή στη σύνθεση ή τη διάθεση αυτού του κοινού μπορεί να οδηγήσει σε εντελώς διαφορετικές εκλογικές εξελίξεις από αυτές που η λογική της «επιστροφής» υπόσχεται.
Η θεωρία του χάους μάς διδάσκει ότι, όταν ένα σύστημα πλησιάζει σε κρίσιμα σημεία, η δυνατότητα ακριβούς πρόβλεψης μειώνεται δραστικά.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όλα είναι τυχαία. Σημαίνει ότι μικρές μεταβολές στις παραμέτρους του συστήματος μπορούν να οδηγήσουν σε εντελώς διαφορετικές εξελίξεις.
Η εμφάνιση νέων πολιτικών σχηματισμών, η ανακατανομή κοινωνικών συμμαχιών, η οικονομική συγκυρία ή ακόμη και η επανενεργοποίηση πολιτικών προσώπων που είχαν αποσυρθεί μπορούν να λειτουργήσουν ως «πεταλούδες» που με το χτύπημα των φτερών τους αναδιαμορφώνουν τη συνολική δυναμική.
Το πραγματικά ενδιαφέρον ερώτημα, επομένως, δεν είναι ποιο κόμμα θα ενισχυθεί ή ποιος πολιτικός θα κυριαρχήσει τους επόμενους μήνες.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν το ελληνικό πολιτικό σύστημα πλησιάζει σε μια νέα «διακλάδωση», σε ένα σημείο όπου η σημερινή κατάσταση θα δώσει τη θέση της σε μια διαφορετική μορφή πολιτικής οργάνωσης. Και αν ναι, ποια θα είναι η επόμενη «πεταλούδα» που θα κουνήσει τα φτερά της.
Ο Λόρεντζ δεν μπορούσε να προβλέψει την καταιγίδα. Μπορούσε όμως να κατανοήσει γιατί η πρόβλεψη είναι τόσο δύσκολη και αυτή η κατανόηση είναι από μόνη της πολύτιμη. Ίσως το ίδιο ισχύει και για την ελληνική πολιτική σκηνή σήμερα.
