Τρίτη και 13: Μύθος ή γρουσουζιά; Οι ιστορίες πίσω από την «κακότυχη» ημέρα (βίντεο)

- Newsroom

Για κάποιους είναι απλώς μία ημερομηνία στο ημερολόγιο, για άλλους αφορμή να αναβάλουν ένα ταξίδι ή ένα νέο ξεκίνημα. Η Τρίτη και 13 διατηρεί μέχρι σήμερα τη φήμη της ως ημέρα κακοτυχίας στην Ελλάδα, καθώς η λαϊκή παράδοση έχει συνδέσει τον συγκεκριμένο συνδυασμό ημέρας και αριθμού με ιστορικά γεγονότα, θρησκευτικούς συμβολισμούς και παλαιότερες δοξασίες.

Η πρόληψη δεν έχει μία και μοναδική, ιστορικά αποδεδειγμένη αφετηρία. Αντίθετα, γύρω από τη φήμη της έχουν διαμορφωθεί διαφορετικές ερμηνείες, οι οποίες μεταφέρονται από γενιά σε γενιά και αποτελούν μέρος της πολιτισμικής παράδοσης.

Τρίτη 13 Μαΐ 2025, 08:55

Τρίτη και 13: Γιατί θεωρείται γρουσούζικη ημέρα

ΨΥΧΑΓΩΓΙΑ

Η Άλωση της Κωνσταντινούπολης και η σύνδεση με την Τρίτη

Η πιο διαδεδομένη εξήγηση στην Ελλάδα συνδέει την κακή φήμη της Τρίτης με την Άλωση της Κωνσταντινούπολης στις 29 Μαΐου 1453, όταν η Πόλη πέρασε στα χέρια των Οθωμανών. Η ημερομηνία εκείνη ήταν Τρίτη και το γεγονός χαράχθηκε βαθιά στη συλλογική μνήμη του ελληνισμού.

Στη λαϊκή αφήγηση προστίθεται συχνά και ο αριθμητικός συμβολισμός της χρονολογίας: το άθροισμα των ψηφίων του 1453 ισούται με 13. Ο συνδυασμός των δύο στοιχείων ενίσχυσε τη σύνδεση της ημέρας με την ατυχία.

Ωστόσο, η συγκεκριμένη ερμηνεία δεν αποδεικνύει ότι η πρόληψη γεννήθηκε την εποχή της Άλωσης. Ο λαογράφος Νικόλαος Πολίτης είχε επισημάνει ότι η σύνδεση με το ιστορικό γεγονός αποτελεί μεταγενέστερη ερμηνεία. Μαρτυρίες για τη δυσμενή αντιμετώπιση της Τρίτης εντοπίζονται ήδη από το 1164, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι τεκμηριώνεται από τότε και ο συνδυασμός «Τρίτη και 13».

Στη σχετική συζήτηση έχει αναφερθεί και η Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους το 1204, η οποία επίσης συνδέεται με ημέρα Τρίτη. Τα ιστορικά αυτά γεγονότα συνέβαλαν στη διαμόρφωση αφηγήσεων γύρω από τη συγκεκριμένη ημέρα, χωρίς να αποτελούν από μόνα τους οριστική απόδειξη για την προέλευση της δεισιδαιμονίας.

Γιατί ο αριθμός 13 θεωρείται άτυχος

Η αρνητική φήμη του αριθμού 13 συναντάται σε πολλές πολιτισμικές παραδόσεις. Μία από τις συνηθέστερες ερμηνείες τον συνδέει με την ανατροπή της συμβολικής αρμονίας που αποδίδεται στον αριθμό 12.

Ο αριθμός 12 εμφανίζεται επανειλημμένα στη μυθολογία, τη θρησκεία και την καθημερινή μέτρηση του χρόνου: 12 θεοί του Ολύμπου, 12 μαθητές του Ιησού και 12 μήνες του έτους. Στο πλαίσιο αυτής της συμβολικής αντίληψης, η προσθήκη ενός ακόμη αριθμού θεωρήθηκε από ορισμένες παραδόσεις στοιχείο διατάραξης της καθιερωμένης τάξης.

Μία ακόμη γνωστή ερμηνεία σχετίζεται με τον Μυστικό Δείπνο, στον οποίο συμμετείχαν ο Ιησούς και οι 12 μαθητές του, δηλαδή συνολικά 13 πρόσωπα. Η σύνδεση αυτή χρησιμοποιείται συχνά για να εξηγηθεί η αρνητική φόρτιση του αριθμού, χωρίς να αποτελεί τεκμηριωμένη απόδειξη της ιστορικής προέλευσης της πρόληψης.

Αντίστοιχοι συμβολισμοί συναντώνται και σε άλλες παραδόσεις, ενώ ο αριθμός 13 εμφανίζεται με ιδιαίτερο νόημα σε διάφορα πολιτισμικά και θρησκευτικά συμφραζόμενα. Στα ταρό, για παράδειγμα, συνδέεται με την κάρτα του Θανάτου, η οποία, ωστόσο, ερμηνεύεται συμβολικά και δεν σημαίνει απαραίτητα κυριολεκτικό θάνατο.

Η έντονη αποστροφή προς τον αριθμό 13 έχει αποκτήσει και επιστημονική ονομασία: τρισκαιδεκαφοβία (triskaidekaphobia). Ο όρος περιγράφει τον φόβο ή την έντονη ανησυχία που προκαλεί ο συγκεκριμένος αριθμός. Σε ορισμένα ξενοδοχεία και αεροσκάφη, μάλιστα, παραλείπεται η αρίθμηση 13 σε δωμάτια ή σειρές θέσεων, κυρίως για λόγους συνήθειας και αποφυγής δυσαρέσκειας των πελατών.

Τρίτη και 13 στην Ελλάδα, Παρασκευή και 13 σε άλλες χώρες

Η κακή φήμη της Τρίτης δεν περιορίζεται στην Ελλάδα. Στον ισπανόφωνο κόσμο συναντάται παρόμοια αντίληψη, η οποία αποτυπώνεται στην παροιμία «En martes, ni te cases ni te embarques». Σε ελεύθερη μετάφραση, σημαίνει «Την Τρίτη, ούτε να παντρεύεσαι ούτε να ξεκινάς ταξίδι».

Στην ελληνική λαϊκή παράδοση, αντίστοιχα, ορισμένοι αποφεύγουν να προγραμματίσουν γάμους, αρραβώνες, επαγγελματικές συμφωνίες ή σημαντικές μετακινήσεις όταν η ημερομηνία συμπίπτει με Τρίτη και 13.

Σε άλλες χώρες, και ιδιαίτερα στον αγγλόφωνο κόσμο, η ημερομηνία που έχει συνδεθεί περισσότερο με την κακοτυχία είναι η Παρασκευή και 13. Η συγκεκριμένη πρόληψη διαδόθηκε ευρύτερα κατά τους νεότερους χρόνους, ενώ η ποπ κουλτούρα και ο κινηματογράφος συνέβαλαν σημαντικά στην καθιέρωσή της.

Ανάμεσα στις ιστορίες που συνδέθηκαν με την Παρασκευή και 13 είναι η σύλληψη μελών του Τάγματος των Ναϊτών στις 13 Οκτωβρίου 1307, ημέρα Παρασκευή, με εντολή του βασιλιά της Γαλλίας Φιλίππου Δ΄. Στη δυτική χριστιανική παράδοση, η Παρασκευή συνδέεται επίσης με τη Σταύρωση του Χριστού. Οι αφηγήσεις αυτές αναφέρονται συχνά ως πιθανές επιρροές στη διαμόρφωση της πρόληψης, χωρίς να εξηγούν από μόνες τους την ακριβή προέλευσή της.

Η αστρολογική ερμηνεία και ο πλανήτης Άρης

Μία διαφορετική προσέγγιση αποδίδει την κακή φήμη της Τρίτης σε παλαιότερες αστρολογικές αντιλήψεις. Σύμφωνα με αυτές, η ημέρα συνδέεται με τον Άρη, τον θεό του πολέμου στην αρχαία ελληνική μυθολογία.

Ο συμβολισμός του Άρη, που συνδέεται με τη σύγκρουση και τη δύναμη, θεωρήθηκε από ορισμένες παραδόσεις δυσοίωνος. Σε παλαιότερες αστρολογικές ερμηνείες γινόταν επίσης αναφορά στον Κρόνο και σε συγκεκριμένες ώρες της ημέρας, οι οποίες αντιμετωπίζονταν ως δυσμενείς.

Οι αντιλήψεις αυτές αποτελούν μέρος της ιστορίας της αστρολογίας και της λαϊκής δεισιδαιμονίας και δεν συνιστούν επιστημονικά τεκμηριωμένες προβλέψεις για γεγονότα ή την έκβαση μιας ημέρας.

Ο 13ος μήνας και η θεωρία της ρωμαϊκής εποχής

Μία ακόμη ερμηνεία που έχει παρουσιαστεί στη σχετική λαογραφική συζήτηση συνδέει τη φήμη του αριθμού 13 με τα παλαιότερα ημερολογιακά συστήματα.

Σύμφωνα με την εκδοχή που έχει αποδοθεί στον καθηγητή Λαογραφίας Μηνά Αλεξιάδη, η ανάγκη προσθήκης ενός εμβόλιμου μήνα σε ορισμένα σεληνιακά ημερολόγια ενδέχεται να συνέβαλε στη διαμόρφωση της αρνητικής αντίληψης για τον αριθμό.

Η παρεμβολή ενός επιπλέον μήνα γινόταν για να περιορίζεται η απόκλιση ανάμεσα στο σεληνιακό και το ηλιακό έτος. Στη ρωμαϊκή παράδοση, η σχετική ημερολογιακή διόρθωση συνδεόταν με τον Φεβρουάριο, μήνα που είχε ήδη ιδιαίτερους συμβολισμούς γύρω από τους νεκρούς και τις τελετές καθαρμού.

Κατά τη συγκεκριμένη ερμηνεία, η ασυνήθιστη προσθήκη ενός 13ου μήνα ενδέχεται να ενίσχυσε τη δυσπιστία απέναντι στον αριθμό. Πρόκειται, ωστόσο, για μία από τις θεωρίες που έχουν διατυπωθεί και όχι για οριστικά αποδεδειγμένη εξήγηση.

Από τον ελληνικό κινηματογράφο μέχρι το τραγούδι

Η Τρίτη και 13 δεν έμεινε μόνο στη σφαίρα της λαϊκής παράδοσης, αλλά πέρασε και στην ελληνική ψυχαγωγία.

Το 1963 κυκλοφόρησε η ελληνική κωμωδία «Τρίτη και 13», με πρωταγωνιστή τον Νίκο Σταυρίδη. Στην ταινία, ο γνωστός ηθοποιός υποδύεται έναν προληπτικό πολιτικό μηχανικό, ενώ ο Γιάννης Γκιωνάκης συμπληρώνει το πρωταγωνιστικό δίδυμο. Τη σκηνοθεσία υπέγραψε ο Ορέστης Λάσκος και το σενάριο οι Γιώργος Λαζαρίδης και Γιώργος Ρούσσος.

Ο αριθμός 13 άφησε το αποτύπωμά του και στο ελληνικό τραγούδι. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το «Ο μήνας έχει 13», σε μουσική του Μάνου Χατζιδάκι και στίχους του Μιχάλη Κακογιάννη. Το τραγούδι ερμήνευσε η Σοφία Βέμπο στην ταινία «Στέλλα», συνδέοντας τον αριθμό με μια ιστορία γεμάτη απώλειες και ανατροπές.

Μύθος ή πραγματικότητα;

Η φήμη της Τρίτης και 13 αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η ιστορία, η θρησκευτική παράδοση και οι πολιτισμικές αφηγήσεις διαμορφώνουν αντιλήψεις που επιβιώνουν στον χρόνο.

Από την Άλωση της Κωνσταντινούπολης μέχρι τις αστρολογικές ερμηνείες και τον συμβολισμό του αριθμού 13, έχουν διατυπωθεί πολλές εξηγήσεις, χωρίς να υπάρχει μία και μοναδική που να θεωρείται οριστικά αποδεδειγμένη.

Για κάποιους, η Τρίτη και 13 παραμένει συνώνυμο της γρουσουζιάς· για άλλους, είναι απλώς μία ακόμη ημέρα στο ημερολόγιο. Σε κάθε περίπτωση, η επιρροή της συγκεκριμένης πρόληψης αποκαλύπτει πόσο βαθιά μπορούν να ριζώσουν οι παραδόσεις και οι συμβολισμοί στη συλλογική συνείδηση.