Γεωργία Καλπαζίδου: Από τον Δενδροπόταμο στην τεχνητή νοημοσύνη - Πώς η γλώσσα Ρομά περνά στη ψηφιακή εποχή

- Newsroom

Οι ποικιλίες της εληνορομανί και η θέση της στον ψηφιακό κόσμο αποτελούν αντικείμενο ενδιαφέροντος και επιστημονικής έρευνας για τη Γεωργία Καλπαζίδου. Η ίδια προέρχεται από την τσιγγάνικη κοινότητα του Δενδροποτάμου Θεσσαλονίκης και σήμερα, ως υποψήφια διδάκτωρ Γλωσσολογίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, μελετά τη ρομανί, συνδυάζοντας την έρευνα με τη δράση στον χώρο της εκπαίδευσης και της κοινωνικής ένταξης.

Η ίδια συμμετέχει ενεργά στην προσπάθεια να αποκτήσει η ελληνική ρομανί μεγαλύτερη ψηφιακή παρουσία και να αξιοποιηθεί απο τις εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης μέσα από το έργο της ΑΡΣΙΣ - Κοινωνική Οργάνωση Υποστήριξης Νέων με τίτλο Collection and Digitization of Romani Language Data in Greece: Laying the Foundations for Representation in Artificial Intelligence στο πλαίσιο υλοποίησης του προγράμματος Lingua της Microsoft. Για την ίδια, η προσπάθεια αυτή συνδέεται τόσο με τη διατήρηση της γλώσσας όσο και με την ενδυνάμωση των ανθρώπων που τη μιλούν.

Μιλώντας στο Αθηναϊκό - Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων, η ερευνήτρια εξηγεί με αφορμή την 5η Νοεμβρίου, Παγκόσμια Ημέρα της Γλώσσας Ρομά, πώς εξελίσσεται η ρομανί, ποιες δυνατότητες ανοίγει η τεχνολογία και γιατί η πρόσβαση στην εκπαίδευση παραμένει κρίσιμο ζήτημα για πολλές Ρομά κοινότητες. Αναφέρεται, επίσης, στις προκλήσεις της δικής της διαδρομής και στις κοινωνικές αντιλήψεις που εξακολουθούν να περιορίζουν τις επιλογές πολλών γυναικών.

Η ίδια εντοπίζει στις εμπειρίες της κοινά στοιχεία με εκείνες γυναικών που μεγαλώνουν σε κλειστές ή περιθωριοποιημένες κοινότητες, όπου οι παραδοσιακές αντιλήψεις για τους έμφυλους ρόλους διατηρούν ισχυρή παρουσία.

«Στην περίπτωσή μου ως πρόκληση που έπρεπε να ξεπεραστεί θα χαρακτήριζα τις ενδοκοινοτικές, παγιωμένες στερεοτυπικές αντιλήψεις για τον ρόλο της γυναίκας κυρίως ως φροντίστρια της οικογένειας και θεμέλιο του οικογενειακού θεσμού με κάθε κόστος», αναφέρει.

Τετάρτη 16 Σεπ 2026, 18:00

Στη Θεσσαλονίκη ο Επίτροπος Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων: «Οι κοινωνίες μας σε όλη την Ευρώπη είναι βαθιά ρατσιστικές απέναντι στους Ρομά»

ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ

Αναφερόμενη στη δική της εμπειρία, περιγράφει πώς οι κοινωνικές προσδοκίες διαφέρουν μέσα και έξω από την κοινότητα: «Στην ηλικία των 19 ετών χρειάστηκε να αναλάβω ανάλογους ρόλους και ευθύνες που δεν αναλογούσαν στην ηλικία μου. Το γεγονός αυτό έχει διπλή ανάγνωση, καθώς για τα δεδομένα της γειτονιάς μου είχα ήδη αργήσει, ενώ για την ευρύτερη κοινωνία ήταν πολύ νωρίς!»

Μέσα από τις συζητήσεις της με συμφοιτήτριες και αργότερα με συναδέλφους της, διαπίστωσε ότι οι πιέσεις αυτές δεν περιορίζονται στην κοινότητα από την οποία προέρχεται. «Ως γυναίκες, ανεξάρτητα από την καταγωγή μας, αντιμετωπίζουμε κοινά ζητήματα, κοινά “πρέπει” έτοιμα να αφανίσουν τα “θέλω” μας», επισημαίνει, αναφερόμενη στον φόβο για το «τι θα πει ο κόσμος» και στις προσδοκίες που συνοδεύουν την εικόνα της «σωστής» γυναίκας και κόρης.

Οι γάμοι σε νεαρή ηλικία και η θέση των κοριτσιών

Πόσο έχουν αλλάξει, όμως, τα πράγματα για τις Ρομά γυναίκες; Η Γεωργία Καλπαζίδου επισημαίνει ότι οι κοινότητες δεν αποτελούν ένα ενιαίο κοινωνικό σύνολο και ότι η θέση της γυναίκας διαφοροποιείται ανάλογα με τα χαρακτηριστικά κάθε ομάδας. Ωστόσο, οι πατριαρχικές αντιλήψεις εξακολουθούν να επηρεάζουν τις επιλογές και τις δυνατότητες πολλών γυναικών.

Η διαμόρφωση της ταυτότητας μιας γυναίκας με τσιγγάνικη καταγωγή συνεχίζει σε πολλές κοινότητες να συνδέεται στενά με τη νοικοκυροσύνη και την έννοια της τιμής, η οποία με τη σειρά της συνδέεται με την παρθενία και την «αγνότητα».

«Ό,τι συνέβαινε στην Ελλάδα μιας παλιότερης εποχής, συνεχίζει να συμβαίνει μέχρι σήμερα στην πλειοψηφία των τσιγγάνικων κοινοτήτων. Στο πλαίσιο αυτό, θεωρώ πως δίνεται και μία εξήγηση σχετικά με το γιατί συμβαίνουν ακόμη γάμοι σε νεαρή ηλικία αλλά και αναφορικά με τη δυσκολία επαγγελματικής και οικονομικής ανεξαρτησίας των γυναικών», σημειώνει.

Ιδιαίτερη σημασία αποδίδει και στο έμφυλο χάσμα στην εκπαίδευση, επισημαίνοντας ότι τα κορίτσια εμφανίζουν υψηλότερα ποσοστά μαθητικής διαρροής σε σχέση με τα αγόρια.

«Η φτώχεια κρατά τα παιδιά μακριά από το σχολείο»

Η εκπαίδευση αποτελεί ένα από τα βασικά πεδία της επαγγελματικής και κοινωνικής δραστηριότητας της Γεωργίας Καλπαζίδου. Η μαθητική διαρροή στις περιθωριοποιημένες τσιγγάνικες κοινότητες , όπως εξηγεί, δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ανεξάρτητα από τις συνθήκες μέσα στις οποίες μεγαλώνουν τα παιδιά.

«Η φτώχεια κρατά τα παιδιά μακριά από το σχολείο, ωστόσο χωρίς τα εφόδια που προσφέρει το σχολείο, η έξοδος από τη φτώχεια είναι δύσκολη έως αδύνατη», τονίζει.

Όπως εξηγεί, «η φτώχεια, οι συνθήκες εξαθλίωσης και τα στερεότυπα δημιουργούν εμπόδια στην πρόσβαση στην εκπαίδευση, τα οποία δεν εξαφανίζονται με την εγγραφή ενός παιδιού στο σχολείο. Οι παράγοντες της μαθητικής διαρροής ξεκινούν έξω από το σχολείο, εντείνονται μέσα σε αυτό και διογκώνονται μετά από αυτό».

Γι’ αυτό και θεωρεί αναγκαία την υποστήριξη ολόκληρου του «εκπαιδευτικού τριγώνου»: των μαθητών, των γονέων και των εκπαιδευτικών. Ζητά αξιοποίηση των καλών πρακτικών που έχουν προκύψει από προηγούμενα προγράμματα ένταξης, ουσιαστική στήριξη των εκπαιδευτικών και συνεργασία των αρμόδιων φορέων σε τοπικό και κεντρικό επίπεδο.

Η γλώσσα των Ρομά και οι λέξεις που αλλάζουν

Ως υποψήφια διδάκτωρ, η Γεωργία Καλπαζίδου μελετά τη ρομανί και τις διαφορετικές μορφές με τις οποίες μιλιέται στις κοινότητες της Ελλάδας στο πλαίσιο των γλωσσικών επαφών.

Όπως εξηγεί, δεν υπάρχει μία κοινή ρομανί. Οι διαφορές ανάμεσα στις κοινότητες μπορεί να είναι μικρές ή ιδιαίτερα έντονες, καθώς η γλώσσα έχει επηρεαστεί από διαφορετικές γλωσσικές επαφές και τοπικά ιδιώματα. Ένα αντίστοιχο παράδειγμα αποτελεί η κοινότητα της Φλώρινας, όπου εντοπίζονται επιρροές και από γλώσσες πέραν της ελληνικής.

Οι γλώσσες είναι γνωστό πως αλλάζουν. Πολλές παλιότερες λέξεις και εκφράσεις της ρομανί αντικαθίστανται σταδιακά από λέξεις της Κοινής Νέας Ελληνικής ή δημιουργούνται νέες. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι η ρομανί κινδυνεύει να εξαφανιστεί

«Παρά τη σύγκλιση της ρομανί προς την ελληνική φαίνεται πως οι γλωσσικές επαφές διατηρούν ζωντανή τη γλώσσα και τη μπολιάζουν», αναφέρει.

Η καταγραφή τόσο των παλιότερων όσο και των σύγχρονων μορφών της γλώσσας έχει, επομένως, ιδιαίτερη επιστημονική αξία.

Η ρομανί στον ψηφιακό κόσμο

Η πρωτοβουλία Lingua της Microsoft, στην οποία συμμετέχει εκπροσωπώντας την ΑΡΣΙΣ, υποστηρίζει γλώσσες με περιορισμένη ψηφιακή παρουσία. Το πρόγραμμα προβλέπει τη συλλογή προφορικών ιστοριών, παραμυθιών και άλλου γλωσσικού υλικού από Ρομά κοινότητες σε διαφορετικές περιοχές της Ελλάδας, ώστε να δημιουργηθούν δεδομένα που θα μπορούν μελλοντικά να αξιοποιηθούν από εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης.

Για τη Γεωργία Καλπαζίδου, το διακύβευμα δεν είναι αποκλειστικά τεχνολογικό: «Η ψηφιακή παρουσία στιγματισμένων γλωσσών, όπως η ρομανί, δεν αφορά μόνο τη διατήρηση ενός γλωσσικού συστήματος. Αποτελεί μέσο ενδυνάμωσης των ομιλητών και ομιλητριών και προώθησης της γλωσσικής ισότητας».

Η δυνατότητα χρήσης της γλώσσας σε σύγχρονα τεχνολογικά περιβάλλοντα μπορεί, σύμφωνα με την ίδια, να συμβάλει στην αλλαγή του τρόπου με τον οποίο οι ίδιοι οι ομιλητές αντιλαμβάνονται τη γλώσσα τους, περιορίζοντας αντιλήψεις γλωσσικής κατωτερότητας που συνδέονται με κοινωνικά στερεότυπα.

Παράλληλα, η ανάπτυξη ψηφιακών εργαλείων θα μπορούσε να διευκολύνει το έργο όσων δραστηριοποιούνται στην πολιτισμική διαμεσολάβηση. Η ίδια υπογραμμίζει , πάντως, ότι η τεχνολογία από μόνη της δεν αρκεί. Χωρίς πρόσβαση σε ψηφιακά μέσα, κατάλληλες δεξιότητες και εύχρηστες εφαρμογές, οι νέες δυνατότητες κινδυνεύουν να παραμείνουν απρόσιτες για εκείνους στους οποίους απευθύνονται.

Όσο για τα επόμενα βήματά της, η Γεωργία Καλπαζίδου θέλει να ολοκληρώσει τη διδακτορική της διατριβή και να συνεχίσει την επιστημονική και επαγγελματική της πορεία τόσο τη Γλωσσολογία όσο και στον χώρο της Κοινωνίας των Πολιτών. Επιθυμεί να συμμετάσχει σε ερευνητικά προγράμματα που προωθούν τη γλωσσική ποικιλομορφία και να αξιοποιήσει την επιστημονική της κατάρτιση στην εκπαίδευση και στον ακαδημαϊκό χώρο.

Ο τελικός στόχος, όπως τον περιγράφει, ξεπερά τα όρια μιας ακαδημαϊκής σταδιοδρομίας. Επιθυμία της είναι να συμβάλει σε μια κοινωνική αλλαγή «όπου οι γλώσσες και οι ταυτότητες θα στέκονται ισότιμα η μία δίπλα στην άλλη όπως και οι άνθρωποι που τις φέρουν».