Ποτέ δεν είχαμε τόσο εύκολη πρόσβαση στην πληροφορία. Και η πληθώρα αυτών των πληροφοριών συχνά δυσκολεύει την κατανόηση όσων συμβαίνουν γύρω μας. Στην οθόνη του κινητού, μία πολεμική σύγκρουση διαδέχεται ένα διαφημιστικό βίντεο, μία πολιτική καταγγελία εμφανίζεται δίπλα σε μία προσωπική εξομολόγηση και μία κατασκευασμένη είδηση διεκδικεί την ίδια προσοχή με μία δημοσιογραφική έρευνα. Όλα χωρούν στην ίδια ροή. Η αξιοπιστία τους, όμως, διαφέρει δραματικά.
Πρόσφατη ανάλυση του GZERO, αναδεικνύει αυτή την αντίφαση. Παρουσιάζοντας έρευνα του Pew Research Center σε 37 χώρες, καταγράφει την αυξανόμενη ανησυχία για τις επιπτώσεις των κοινωνικών δικτύων στη Δημοκρατία. Η διάμεσος όσων θεωρούν ότι το διαδίκτυο και τα social media διευκολύνουν τη χειραγώγηση μέσω ψευδών πληροφοριών φτάνει το 79%, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό για την ενίσχυση της πολιτικής πόλωσης ανέρχεται στο 68%. Πρόκειται για αντιλήψεις των πολιτών, αλλά η έκτασή τους έχει ιδιαίτερη σημασία.
Τα κοινωνικά δίκτυα δημιούργησαν μεγάλες προσδοκίες για περισσότερες φωνές, λιγότερους αποκλεισμούς, μεγαλύτερη δυνατότητα συμμετοχής. Και αυτή η προσδοκία είχε πραγματικό περιεχόμενο. Πολίτες απέκτησαν δημόσιο βήμα, κοινωνικά αιτήματα βρήκαν ακροατήριο, αυθαιρεσίες έγιναν ορατές. Η δυνατότητα να μιλήσεις χωρίς να περιμένεις την έγκριση ενός παραδοσιακού μέσου διεύρυνε τον δημόσιο χώρο. Γι’ αυτό και η συζήτηση χρειάζεται να αναγνωρίζει όσα κερδήθηκαν.
Το δικαίωμα στη δημοσίευση, ωστόσο, δεν συνεπάγεται ισότιμη δυνατότητα να ακουστείς. Ανάμεσα στον χρήστη και στο κοινό του μεσολαβούν οι πλατφόρμες και οι μηχανισμοί επιλογής περιεχομένου. Η δημόσια συζήτηση οργανώνεται έτσι μέσα σε ένα εμπορικό περιβάλλον που διεκδικεί διαρκώς την προσοχή μας. Ο θυμός, ο φόβος και η αγανάκτηση προσφέρονται για άμεσες αντιδράσεις. Η σύνθετη εξήγηση απαιτεί χρόνο, υπομονή και διάθεση να ακούσεις κάτι που ενδεχομένως σε δυσκολεύει.
Έτσι δημιουργείται ένα πρόβλημα βαθύτερο από την κυκλοφορία ψευδών ειδήσεων. Η πολιτική κινδυνεύει να προσαρμοστεί στους όρους της διαρκούς εντύπωσης. Μία αποσπασματική δήλωση μπορεί να επισκιάσει μία ολοκληρωμένη πρόταση. Η προσβολή να συγκεντρώσει μεγαλύτερη προσοχή από την επιχειρηματολογία. Και η επανάληψη ενός ισχυρισμού να λειτουργήσει ως υποκατάστατο της τεκμηρίωσής του. Σε αυτό το περιβάλλον, ο πολίτης καλείται συνεχώς να αντιδράσει, έχοντας όλο και λιγότερο χώρο να σκεφτεί.
Στην Ελλάδα, σύμφωνα με την ίδια έρευνα, το συνολικό ισοζύγιο παραμένει θετικό υπέρ των κοινωνικών δικτύων ως προς τη Δημοκρατία, παρότι οι αρνητικές αξιολογήσεις αυξάνονται. Αυτή η στάση αξίζει να διαβαστεί προσεκτικά: Η αναγνώριση των δυνατοτήτων ενός μέσου μπορεί να συνυπάρχει με την επίγνωση των κινδύνων του. Η εμπιστοσύνη χρειάζεται κριτήρια και έλεγχο.
Η απάντηση απαιτεί διαφάνεια στον τρόπο λειτουργίας των πλατφορμών, ουσιαστική λογοδοσία, στήριξη της ανεξάρτητης δημοσιογραφίας και εκπαίδευση στην αξιολόγηση των πηγών. Απαιτεί επίσης πολιτικές δυνάμεις πρόθυμες να αναλάβουν το κόστος της σοβαρότητας, ακόμη κι όταν η υπερβολή αποδίδει περισσότερα κλικ. Αλλά χρειάζεται και μια καθημερινή προσωπική συνήθεια: να διαβάζουμε πριν κοινοποιήσουμε, να ελέγχουμε πριν καταγγείλουμε, να αφήνουμε περιθώριο αμφιβολίας.
Η Δημοκρατία προϋποθέτει πολίτες που μπορούν να σχηματίζουν κρίση και έναν δημόσιο χώρο που τους δίνει τον χρόνο, τα στοιχεία και την ελευθερία να το κάνουν.
* Δημοσιεύθηκε στη «Μακεδονία της Κυριακής» στις 15.11.2026