Ούριακος: Η μεγάλη κλιματική κρίση της προϊστορίας που θυμίζει το παρόν (φωτ, βίντεο)

Η κλιματική κρίση είναι από τα μεγάλα ζητήματα της εποχής μας. Η άνοδος της θερμοκρασίας, οι ολοένα συχνότερες ακραίες συνθήκες και η μεταβολή του περιβάλλοντος αλλάζουν ήδη τον τρόπο με τον οποίο ζουν οι άνθρωποι και, σε ορισμένες περιοχές του πλανήτη, δημιουργούν την ανάγκη μετακίνησης πληθυσμών. Κι όμως, η σχέση του ανθρώπου με τις μεγάλες κλιματικές αλλαγές δεν αρχίζει σήμερα.

Πριν από περίπου 12.500 χρόνια, όταν το κλίμα στην περιοχή του Αιγαίου άλλαζε δραματικά και η θερμοκρασία έπεφτε απότομα, οι άνθρωποι δεν είχαν στη διάθεσή τους ούτε την τεχνολογία ούτε τις δυνατότητες προσαρμογής του σύγχρονου κόσμου. Είχαν, όμως, την ίδια ανάγκη να επιβιώσουν. Και για να το καταφέρουν χρειάστηκε να ακολουθήσουν τα θηράματά τους, μετακινούμενοι σε ένα τοπίο πολύ διαφορετικό από αυτό που γνωρίζουμε σήμερα.

Αυτή τη συναρπαστική πλευρά των ανακαλύψεων της αρχαιολογικής επιστήμης στη διάρκεια της προϊστορίας φωτίζει η αρχαιολογική ταινία «Ούριακος» (ρυάκι) της Ελένης Στούμπου-Κατσαμούρη, η οποία προβάλλεται στη μνήμη του καθηγητή Προϊστορικής Αρχαιολογίας του ΑΠΘ Νίκου Ευστρατίου, επιστημονικού επιμελητή της ταινίας και ανασκαφέα της γνωστής θέσης.

«Είναι μια αντιστοιχία της δικής μας εποχής, όπου και σήμερα παρατηρούμε μια κλιματική αλλαγή», λέει στο emakedonia η Ελένη Στούμπου, Δρ Αρχαιολογίας του ΑΠΘ και σκηνοθέτρια αρχαιολογικών ταινιών. «Μόνο που τώρα έχουμε υψηλές θερμοκρασίες, ενώ τότε η κλιματική κρίση συνίστατο στο ότι το κλίμα γινόταν απότομα ψυχρό, οπότε έπρεπε να μετακινηθούν σε διάφορες περιοχές για να επιβιώσουν», συμπληρώνει.

Το σκηνικό εκείνης της ιστορικής περιόδου ήταν, άλλωστε, ένα Αιγαίο αγνώριστο. Η στάθμη της θάλασσας ήταν πολύ χαμηλότερη, αρκετά από τα σημερινά νησιά δεν είχαν ακόμη αποκοπεί από τη Μικρασιατική ακτή και μεταξύ τους υπήρχαν χερσαίες συνδέσεις που σήμερα έχουν χαθεί κάτω από τη θάλασσα. Η ναυσιπλοΐα μόλις διαφαινόταν στον ορίζοντα της ανθρώπινης ιστορίας, ενώ από τη συγκεκριμένη θέση δεν υπάρχουν ενδείξεις συστηματικής εκμετάλλευσης των θαλάσσιων πόρων. Οι άνθρωποι του Ούριακου ήταν κυρίως κυνηγοί και τροφοσυλλέκτες.

Τρίτη 15 Σεπ 2026, 07:00

Αρχαία Αμφίπολη: Εκεί όπου παρέμενε φυλακισμένη η Ρωξάνη

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Μια παραλία, ένα μηχάνημα και χιλιάδες πετράδια

Η ιστορία της έναρξης της ανασκαφής και της ίδιας της θέσης θα έμοιαζε με διήγημα.

Κάποια στιγμή, ο Νίκος Ευστρατίου είχε πάει με την οικογένειά του για μπάνιο σε παραλία κοντά στη Φισίνη, στη νοτιοανατολική Λήμνο. Τα μηχανήματα του δήμου είχαν προηγουμένως ξύσει την επιφάνεια του εδάφους, στο πλαίσιο σχεδιασμού για την αξιοποίηση της περιοχής και τη δημιουργία πάρκινγκ.

Μόνο που, αφαιρώντας την επιφανειακή στρώση, το μηχάνημα είχε φτάσει στο προϊστορικό αρχαιολογικό στρώμα.

Όταν ο Ευστρατίου κατέβηκε από το αυτοκίνητο, βρέθηκε μπροστά σε χιλιάδες μικρά, λαξευμένα κομμάτια πέτρας. Ήταν τα κατάλοιπα των εργαλείων των ανθρώπων που είχαν βρεθεί εκεί περίπου το 10.500 π.Χ.

Τα εργαλεία εκείνης της εποχής δεν έμοιαζαν με τις μεγάλες πέτρινες λεπίδες που έχουμε συνδέσει συνήθως με την προϊστορία. Ήταν μικρολιθικά, δηλαδή μικροσκοπικά κομμάτια πυριτόλιθου, επεξεργασμένα ώστε να αποκτήσουν εξαιρετικά αιχμηρές ακμές. Τοποθετούνταν πάνω σε ξύλινα στελέχη και δημιουργούσαν σύνθετα εργαλεία με πολλαπλές αιχμές, κατάλληλα για το κυνήγι.

Από ολόκληρο το σύνθετο εργαλείο, ωστόσο, διατηρήθηκε μόνο η πέτρα. Το ξύλο χάθηκε με το πέρασμα των χιλιετιών.

Και αυτή ακριβώς η πληθώρα των μικρών λίθινων αντικειμένων είναι που κάνει τον Ούριακο ξεχωριστό.

«Η πρωτοτυπία της θέσης είναι ότι τα εργαλεία είναι χιλιάδες», εξηγεί η Ελένη Στούμπου. Σε άλλες θέσεις όπου έχουν εντοπιστεί αντίστοιχα ευρήματα, κυρίως στη Μικρά Ασία, ο αριθμός τους είναι πολύ μικρότερος. Στον Ούριακο, αντίθετα, η συγκέντρωσή τους δείχνει ότι οι άνθρωποι επέστρεφαν επανειλημμένα στο ίδιο σημείο για μεγάλο χρονικό διάστημα, πιθανότατα για αιώνες.

Ο λόγος ήταν το νερό. Το ρυάκι έκανε την περιοχή ιδιαίτερα ευνοϊκή για το κυνήγι. Οι κυνηγοί δεν χρειάζονταν να αντιμετωπίσουν τα ζώα κατά μέτωπο. Περίμεναν την ώρα που θα πλησίαζαν στο νερό για να τα αιφνιδιάσουν προκειμένου να εξασφαλίσουν την τροφή τους, αφού έπρεπε να φροντίσουν γι’ αυτήν καθημερινά.

Έτσι, μέσα από τα μικρά πετραδάκια που έμειναν θαμμένα στο έδαφος, η αρχαιολογία ανασυνέθεσε ένα κομμάτι της ζωής ανθρώπων που έζησαν πριν από περισσότερες από δώδεκα χιλιετίες.

Ένα διαφορετικό Αιγαίο

Η ανασκαφή του ΑΠΘ, που ξεκίνησε ο Νίκος Ευστρατίου εξελίχθηκε σε ένα μεγάλο ερευνητικό πρόγραμμα, με συνεχείς ανασκαφικές περιόδους και δημοσιεύσεις. Το πάρκινγκ δεν δημιουργήθηκε και η περιοχή προστατεύθηκε λόγω της αρχαιολογικής της σημασίας. Κάθε χρόνο η ομάδα άνοιγε μια νέα τομή, αποκαλύπτοντας σταδιακά περισσότερα στοιχεία για τη ζωή στην περιοχή.

Και όσο η έρευνα προχωρούσε, τόσο περισσότερο ο Ούριακος γινόταν ένα παράθυρο σε έναν κόσμο που δύσκολα μπορούμε να φανταστούμε.

Πέρα από την απότομη πτώση της θερμοκρασίας, που είχε αλλάξει τις συνθήκες ζωής και οι άνθρωποι χρειάστηκε να μετακινηθούν, διαπιστώθηκε πως το βόρειο Αιγαίο δεν ήταν ακόμη όπως το γνωρίζουμε.

«Πολλά νησιά δεν είχαν ακόμα αποκοπεί από την ηπειρωτική χώρα», λέει η Ελένη Στούμπου. «Το Αιγαίο δηλαδή ήταν τελείως διαφορετικό».

Δεν ήταν μόνο η γεωγραφία που διέφερε. Η θάλασσα, πολύ πιο παγωμένη και λιγότερο εκτεταμένη, δεν αποτελούσε ακόμη τον σημαντικό διατροφικό πόρο που θα γίνει σε μεταγενέστερες εποχές. Δεν έχουν εντοπιστεί ίχνη αλιείας στη συγκεκριμένη θέση. Οι άνθρωποι του Ούριακου στρέφονταν κυρίως στη στεριά, στο κυνήγι και στη συλλογή της τροφής τους από φυτά ή δέντρα.

Μια ανασκαφή μπροστά στην κάμερα

Η ταινία γυρίστηκε το 2018, κατά τη διάρκεια μιας δεκαπενθήμερης ανασκαφικής περιόδου, και ολοκληρώθηκε το 2019. Η κάμερα παρακολουθεί την έρευνα καθώς εξελίσσεται, καταγράφοντας την αποκάλυψη των ευρημάτων, την αξιολόγηση και την ταξινόμησή τους.

Και εδώ βρίσκεται μια από τις ιδιαιτερότητες του «Ούριακου»: δεν πρόκειται για μια μυθοπλαστική αναπαράσταση της προϊστορίας, αλλά για την ίδια την αρχαιολογική έρευνα σε εξέλιξη. «Η αρχαιολογική ταινία είναι ταινία η οποία ακολουθεί τη δεοντολογία της αρχαιολογικής επιστήμης», όπως εξάλλου εξηγεί η Ελένη Στούμπου. «Είναι ταινίες επιστημονικές που έχουν πάντοτε απαραιτήτως έναν επιστημονικό επιμελητή».

Στον «Ούριακο» αυτός ήταν ο ίδιος ο ανασκαφέας. Ο Νίκος Ευστρατίου εμφανίζεται στην ταινία και οδηγεί τον θεατή μέσα στην έρευνα, εξηγώντας όχι μόνο τι αποκαλύπτει κάθε εύρημα αλλά και σε ποιο ευρύτερο πλαίσιο εντάσσεται η θέση.

«Με την ίδια πιστότητα που γράφεται ένα κείμενο επιστημονικό, έτσι και ο κινηματογράφος καταγράφει με αντικειμενικότητα την έρευνα όπως εξελίσσεται», λέει η σκηνοθέτρια.

Κάπως έτσι, η αρχαιολογική ταινία μετατρέπεται σε ένα διαφορετικό είδος μαθήματος, αφού ο θεατής δεν βλέπει απλώς τα ευρήματα, αλλά παρακολουθεί πώς αυτά βγαίνουν από το έδαφος, πώς μελετώνται και πώς σταδιακά αποκτούν νόημα.

Και ανάμεσα στις εικόνες της ανασκαφής, ο Νίκος Ευστρατίου εξηγεί την ιστορία του τόπου και των ανθρώπων που έζησαν εκεί, μεταφέροντας στον θεατή τα συμπεράσματα μιας έρευνας που χρειάστηκε χρόνια για να ολοκληρωθεί.

Ένα μάθημα προϊστορίας και μια μνήμη

Η προβολή αποκτά φέτος και έναν ιδιαίτερο συμβολισμό. Ο Νίκος Ευστρατίου έφυγε ξαφνικά από τη ζωή, μετά από σύντομη ασθένεια, τα περασμένα Χριστούγεννα. Η παρουσία του στην ταινία, επομένως, αποκτά μια ξεχωριστή βαρύτητα.

Η εκδήλωση είχε προγραμματιστεί νωρίτερα, με την πρόθεση να βρίσκεται και ο ίδιος εκεί. Τελικά, θα πραγματοποιηθεί στη μνήμη του, τιμώντας έναν επιστήμονα που, όπως επισημαίνει η κ. Στούμπου, υπήρξε παράλληλα ένας ιδιαίτερα αγαπητός και γενναιόδωρος δάσκαλος για τους φοιτητές του.

Η ταινία, ανεξάρτητη παραγωγή της Ελένης Στούμπου, ταξίδεψε ήδη σε φεστιβάλ στην Ελλάδα και το εξωτερικό, ενώ βρέθηκε στους φιναλίστ του London Greek Film Festival.

Πάνω απ' όλα, όμως, ο «Ούριακος» μοιάζει να διατηρεί κάτι από εκείνο που έκανε τον Νίκο Ευστρατίου να σταθεί μια μέρα σε μια παραλία της Λήμνου και να κοιτάξει διαφορετικά το έδαφος κάτω από τα πόδια του.

Μερικές φορές η μεγάλη ιστορία κρύβεται σε κάτι ελάχιστο. Σε ένα μικρό πετραδάκι, σε μια αιχμηρή λεπίδα, σε ένα εργαλείο που κάποιος κατασκεύασε πριν από χιλιάδες χρόνια για να κυνηγήσει και να επιβιώσει.

Και ίσως αυτό να είναι τελικά ένα από τα πιο ενδιαφέροντα μαθήματα που προσφέρει ο Ούριακος: ότι οι άνθρωποι έχουν βρεθεί ξανά μπροστά σε έναν κόσμο που αλλάζει. Οι συνθήκες σήμερα είναι διαφορετικές και η σημερινή κλιματική αλλαγή έχει σημαντική ανθρωπογενή αιτία, όμως η προϊστορική θέση της Λήμνου μας θυμίζει κάτι διαχρονικό: απέναντι σε ένα περιβάλλον που μεταβάλλεται, η ανθρώπινη ιστορία είναι και μια ιστορία προσαρμογής, μετακίνησης και επιβίωσης.

Προβολή: Πέμπτη 17 Σεπτεμβρίου στις 7μμ, Αίθουσα Μανόλης Ανδρόνικος Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης