Γράφει
Νίκος Ηλιάδης
Στις 28 Φεβρουαρίου 2023, η σύγκρουση δύο τρένων στα Τέμπη στοίχισε τη ζωή σε 57 ανθρώπους, στην πλειονότητά τους νέα παιδιά, φοιτητές που επέστρεφαν από εορταστικό τριήμερο. Λίγους μήνες αργότερα η Νέα Δημοκρατία κέρδισε εκ νέου τις εκλογές και μάλιστα με υψηλότερο ποσοστό σε σχέση με το 2019.
Την 1η Νοεμβρίου 2024, η κατάρρευση του στεγάστρου στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβισαντ στη Σερβία σκότωσε 16 ανθρώπους, ανάμεσά τους και ένα μικρό παιδί. Ακολούθησαν πρωτοφανείς και επαναλαμβανόμενες κινητοποιήσεις με αιχμή τους φοιτητές οι οποίες προχθές Κυριακή οδήγησαν σε ήττα τον πρόεδρο της χώρας Αλεξάνταρ Βούτσιτς.
Και τα δύο δυστυχήματα ήταν εξίσου σοκαριστικά, περισσότερο ίσως αυτό των Τεμπών, όχι μόνο λόγω του πολλαπλάσιου αριθμού των θυμάτων, αλλά και εξαιτίας των συγκλονιστικών εικόνων που το αναπαρήγαγαν. Και στις δύο περιπτώσεις πυροδότησαν μεγάλες κοινωνικές αντιδράσεις, έκφραση της βαθύτερης κρίσης εμπιστοσύνης προς το κράτος, τους θεσμούς και την πολιτική εξουσία. Ωστόσο, ο πολιτικός αντίκτυπος ήταν τεράστιος στη Σερβία, σε αντίθεση με ό,τι συνέβη στην Ελλάδα.
Ποιοι ήταν οι λόγοι οι οποίοι οδήγησαν σε αυτό το διαφορετικό αποτέλεσμα; Γιατί, άραγε, το φοιτητικό κίνημα στην Ελλάδα ήταν τόσο υποτονικό σε σχέση με αυτό της γειτονικής χώρας; Και για ποιους λόγους οι διαδηλώσεις του Ιανουαρίου και του Φεβρουαρίου 2025, οι μαζικότερες που έγιναν μετά τη μεταπολίτευση δεν είχαν συνέχεια;
Οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα δεν είναι εύκολες και ίσως να φαίνονται και κάπως πρόωρες δεδομένου ότι οι κοινωνικές και πολιτικές διεργασίες κινούνται με διαφορετικές ταχύτητες σε διαφορετικά περιβάλλοντα. Όμως κάποιες πρώτες διαπιστώσεις μπορούν να γίνουν.
Οι κινητοποιήσεις και στις δύο χώρες είχαν στοιχεία αυτοοργάνωσης. Όμως αυτή ήταν ίσως και η μοναδική τους ομοιότητα. Στη Σερβία η οργή, αρχικά των φοιτητών, δεν εκτονώθηκε μέσα από τα μεγάλα συλλαλητήρια και τις διαδηλώσεις. Απέκτησε διάρκεια, με καταλήψεις πανεπιστημιακών σχολών, αποκλεισμούς δρόμων, καθώς και συλλογικότητα με συνελεύσεις, συντονιστικές επιτροπές, πολιτική ώσμωση με την υπόλοιπη κοινωνία, εκτός πανεπιστημίων. Έτσι, ο αγώνας των φοιτητών που ξεκίνησε ως αυθόρμητη έκρηξη οργής μετατράπηκε σταδιακά σε οργανωμένο πολιτικό κίνημα.
Προϊόντος του χρόνου, δε, η αρχική απαίτηση για λογοδοσία, διαφάνεια, πάταξη της διαφθοράς και τιμωρία των ενόχων, απέκτησε σαφή πολιτική στόχευση με αίτημα για παραίτηση της κυβέρνησης και του κ. Βούτσιτς και για άμεση προκήρυξη εκλογών.
Η παραίτηση του πρωθυπουργού Μίλος Βούτσεβιτς τον Ιανουάριο του 2025, αντί να εκτονώσει την κοινωνική αγανάκτηση την οδήγησε ένα βήμα παρακάτω, στη μετατροπή ενός ετερόκλητου κοινωνικού σώματος σε πολιτικό υποκείμενο και στη συγκρότηση της “λίστας των φοιτητών” η οποία στις 25 Οκτωβρίου κέρδισε τις εκλογές.
Στην Ελλάδα, η έκρηξη οργής για τα Τέμπη είχε παρόμοιες στοχεύσεις, για πάταξη της διαφθοράς και απονομή δικαιοσύνης, ποτέ όμως, δεν κατάφερε να αποκτήσει συλλογικά χαρακτηριστικά και να θέσει σαφή πολιτικό στόχο. Σημαντικό ρόλο σε αυτό έπαιξε το γεγονός ότι ο όποιος πολιτικός αντίκτυπος εκτονώθηκε, προχωρινά έστω, στις κάλπες που στήθηκαν λίγους μήνες μετά το τρομακτικό δυστύχημα.
Ωστόσο, η κύρια αιτία βρίσκεται στην αδυναμία των κομμάτων της αντιπολίτευσης να δώσουν στα μεγάλα συλλαλητήρια του 2025 οργανωτική και πολιτική έκφραση. Αντιθέτως, αναλώθηκαν σε θεωρίες συνομωσίας για ξυλόλια, λαθραία εμπορεύματα, χαμένα βαγόνια, ακόμη και χαμένους νεκρούς. Θεωρίες οι οποίες όταν κατέρρευσαν σκόρπισαν απογοήτευση και αμηχανία, θέτοντας και τα κόμματα της αντιπολίτευσης στο κάδρο της συνολικής αμφισβήτησης των θεσμών και του πολιτικού συστήματος. Χειροπιαστή απόδειξη είναι η σταδιακή δημοσκοπική κατρακύλα του κόμματος που γεννήθηκε από τις στάχτες των Τεμπών.
Αυτό βεβαίως, δεν σημαίνει ότι η κοινωνική δυσαρέσκεια υποχώρησε εντελώς. Τα Τέμπη παραμένουν μια «ανοιχτή πληγή» στο «σώμα» της κοινωνίας η οποία, υπό προϋποθέσεις, συνεπικουρούμενη και από άλλα γεγονότα, θα μπορούσε να οδηγήσει σε πολιτική αλλαγή. Το Νόβισαντ έδειξε το δρόμο. Το ερώτημα είναι εάν οι κοινωνικές και πολιτικές συλλογικότητες στην Ελλάδα μπορούν να τον ακολουθήσουν.
