Το πρωί, στις 26 Απριλίου του 1986, ο αντιδραστήρας 4 του πυρηνικού εργοστασίου του Τσερνόμπιλ στην Ουκρανία, ξαφνικά εξερράγη…
Ήταν ένα ατύχημα που η πυρηνική βιομηχανία έλεγε ότι δεν θα συνέβαινε ποτέ…
Η ποσότητα ραδιενέργειας που απελευθερώθηκε στην ατμόσφαιρα ήταν σχεδόν 200 φορές μεγαλύτερη από τη ραδιενέργεια που απελευθερώθηκε από τις δύο ατομικές βόμβες στο Ναγκασάκι και τη Χιροσίμα…
Μιλώντας στο emakedonia.gr ο περιβαλλοντολόγος - υπεύθυνος της εκστρατείας για το κλίμα και την ενέργεια στο ελληνικό γραφείο της Greenpeace, Κώστας Καλούδης, τονίζει ότι 40 χρόνια μετά την πυρηνική καταστροφή στο Τσερνόμπιλ δεν υπάρχει τρόπος για να είμαστε ασφαλείς από την πυρηνική ενέργεια…
Τι μας δίδαξε το ατύχημα του Τσερνόμπιλ σχετικά με την ασφάλεια και την πρόληψη σε πυρηνικούς σταθμούς;
To μεγάλο δυστύχημα στο Τσερνόμπιλ μας δίδαξε πρωτίστως ότι η πυρηνική τεχνολογία θα είναι πάντα επικίνδυνη και ότι οι πιθανότητες για επιπτώσεις από λάθη ή απρόβλεπτα φαινόμενα είναι τραγικά μεγάλες για να τις αποδεχτούμε. Δεύτερον, ότι ένα ανθρώπινο λάθος ή ακόμα και μια φυσική καταστροφή αρκεί για να πραγματοποιηθεί το χειρότερο δυνατό σενάριο, με τεράστιο κόστος για την ανθρωπότητα και τον πλανήτη. Συστήματα ασφαλείας υπήρχαν και στο Τσερνόμπιλ, όμως η διαδικασία τέθηκε εκτός ελέγχου, όλα τα μέτρα ασφαλείας απέτυχαν και προέκυψε το δυστύχημα, το οποίο ο ΟΗΕ χαρακτήρισε τότε ως τη μεγαλύτερη περιβαλλοντική καταστροφή που έχει γνωρίσει η ανθρωπότητα. Επίσης, ένα τέτοιο δυστύχημα δεν περιορίζεται στην επικράτεια μία περιοχής ή χώρας, αλλά έχει ανεξέλεγκτες επιπτώσεις. Η διαχείρισή τους πολλές φορές απαιτεί τεράστιες δαπάνες (το Τσερνομπίλ έχει κοστίσει εκατοντάδες δισεκατομμύρια δολάρια), μερικές φορές είναι αδύνατη, και η αντιμετώπισή τους εκτείνεται σε μακρύ χρονικού ορίζοντα (περίπου 240.000 χρόνια για την αδρανοποίηση των ραδιενεργών υλικών). Επιπλέον, τα ατυχήματα και η αντιμετώπισή τους καταλήγουν να είναι εξαιρετικά δαπανηρά και ενδέχεται –όπως στην περίπτωση του Τσερνόμπιλ- να καταστήσουν ακατοίκητες και να ρυπάνουν σημαντικά ολόκληρες περιοχές.
Ποιες ήταν οι επιπτώσεις του δυστυχήματος στην υγεία των ανθρώπων;
Οι τελευταίες –πιο εμπεριστατωμένες- εκτιμήσεις αναφέρουν ότι μπορεί να τεκμηριωθεί πλέον πως περίπου 115.000 άνθρωποι αρρώστησαν και πέθαναν από καρκίνο (κυρίως του θυρεοειδούς) και λευχαιμία λόγω της έκθεσης στη ραδιενέργεια. Πολλές ακόμα ασθένειες και νοσήματα συνδέονται με αρκετή βεβαιότητα (λόγω της μεγάλης αύξησης εμφάνισής τους) με την έκλυση ραδιενέργειας που συνέβη τότε, όπως καταρράκτης, αναπνευστικά προβλήματα, πνευμονοπάθειες για τους εκκαθαριστές στην περιοχή του δυστυχήματος και καρδιαγγειακές δυσλειτουργίες σε ενήλικες και παιδιά. Συνεπώς, το δυστύχημα αυτό επηρέασε βαθιά τις ζωές πάρα πολλών ανθρώπων.
Είναι χαρακτηριστικό επίσης ότι όλοι άνθρωποι σε ακτίνα 30 χιλιομέτρων κλήθηκαν να εγκαταλείψουν τις εστίες τους μετά το ατύχημα του Τσερνόμπιλ. Εκτοπίστηκαν τελικά πάνω από 350.000 άνθρωποι στην ανατολική Ουκρανία, τη δυτική Ρωσία και τη Λευκορωσία, ενώ εκτιμάται ότι περίπου 5 εκατομμύρια άνθρωποι συνεχίζουν να ζουν σε ρυπασμένες περιοχές αυτών των χωρών. Θεωρείται ότι ολόκληρη η Ευρώπη επηρεάστηκε λόγω της μεταφοράς ραδιενέργειας μέσω αέρος και βροχής.
Πώς σχολιάζετε τις δηλώσεις του πρωθυπουργού να εξισορροπήσουμε τις ενεργειακές ανάγκες της Ελλάδας με την πυρηνική ενέργεια;
Δυστυχώς, ακούσαμε τον Έλληνα πρωθυπουργό να υιοθετεί άκριτα μία στάση υπέρ της πυρηνικής ενέργειας στη Σύνοδο Κορυφής που έγινε τον περασμένο μήνα στο Παρίσι για την προώθησή της, μιλώντας μάλιστα για τους μικρούς αρθρωτούς αντιδραστήρες. Βλέπουμε ότι η βιομηχανία παραγωγής πυρηνικής ενέργειας «προωθείται ως φιλική προς το περιβάλλον και προβάλλει τις δυνατότητές της σαν να έχει επιλύσει τα πολύ γνωστά μεγάλα της προβλήματα. Αυτό δεν συμβαίνει όμως. Η παραγωγή πυρηνικής ενέργειας είτε από μικρούς αρθρωτούς (νεότερη τεχνολογία και μικρότερο μέγεθος) είτε από μεγάλους αντιδραστήρες διέπεται από τα ίδια προβλήματα σε όλο τον κύκλο ζωής μίας μονάδας, δηλαδή μεγάλη δαπάνη κατασκευής, μη ασφαλή εναπόθεση αποβλήτων, κινδύνους για την υγεία από διαρροές ή μεγαλύτερα ατυχήματα ή απειλή για πολεμικές/τρομοκρατικές ενέργειες, όπως βλέπουμε να συμβαίνει την τρέχουσα περίοδο στην Ουκρανία.
Θεωρούμε παραπλανητικό κάθε επιχείρημα για χρήση της πυρηνικής ενέργειας ως μέρος της πράσινης ενεργειακής μετάβασης, για να αντιμετωπίσουμε την επείγουσα κλιματική κρίση. Το Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα (ΕΣΕΚ), που η κυβέρνησή του έχει ψηφίσει, προβλέπει έναν δρόμο για την επίτευξη κλιματικής ουδετερότητας ως το 2050 η οποία δεν προβλέπεται να γίνει παρά με χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και εξοικονόμηση. Οποιαδήποτε συζήτηση για την πυρηνική ενέργεια, μας παρεκκλίνει από την προσπάθεια να γίνει με δίκαιο, βιώσιμο και δημοκρατικό τρόπο η πράσινη μετάβαση στη χώρα μας.
Τι είδους προληπτικά μέτρα και συστήματα ασφαλείας θα πρέπει να εφαρμοστούν στην Ελλάδα αν προχωρήσει το σχέδιο κατασκευής;
Δεν υπάρχει κανένας τρόπος να είμαστε ασφαλείς από την πυρηνική ενέργεια. Είτε μεγάλοι είτε μικροί, οι πυρηνικοί αντιδραστήρες λειτουργούν με τις ίδιες αρχές και προκαλούν τα ίδια προβλήματα και κινδύνους: Η πυρηνική ενέργεια είναι η πιο ακριβή μορφή ενέργειας, με “κρυφά κόστη”, τα πυρηνικά απόβλητα είναι ένα άλυτο θέμα και προς το παρόν απλά θάβονται βαθιά στη γη με την ελπιδα οτι θα μεινουν εκεί για τα επόμενα 10.000+ χρόνια που παραμένουν επικίνδυνα, η πυρηνική ενέργεια οδηγεί σε αύξηση της ενεργειακής εξάρτησης μιας χώρας, αφού η ανάπτυξη πυρηνικών εγκαταστάσεων δημιουργεί μακροχρόνιες σχέσεις τεχνολογικής και οικονομικής εξάρτησης από λίγες μεγάλες δυνάμεις και εταιρίες, δεν μπορεί να αποκλειστεί κανένα μικρό ή μεγάλο ατύχημα λόγω ανθρώπινου λάθους ή φυσικού φαινομένου ή λόγω γεωπολιτικών συγκρούσεων και εντάσεων. Η πυρηνική ενέργεια δεν έχει καμία θέση σε ένα καθαρό, βιώσιμο και ασφαλές ενεργειακό παρόν και μέλλον.
Γιατί λέτε ότι δεν είναι ασφαλής η πυρηνική ενέργεια, αφού τόσα πολλά κράτη στον κόσμο τη χρησιμοποιούν και το μόνο σημαντικό ατύχημα (προ του πολέμου στην Ουκρανία) είναι αυτό στο Τσέρνομπιλ; Μήπως το Τσέρνομπιλ είναι απλώς η εξαίρεση του κανόνα;
Τα εργοστάσια παραγωγής ενέργειας από πυρηνικούς αντιδραστήρες θα είναι πάντα ανασφαλή, καθώς είναι αδύνατο να ξεπεραστούν τα προβλήματα με τα οποία συνοδεύονται. Γνωρίζουμε καλά πως ένα μικρό λάθος σε μία τέτοια εγκατάσταση μπορεί να αποβεί μοιραίο, προκαλώντας μία τεράστια έκρηξη. Βεβαίως, δεν είναι μόνο η περίπτωση του Τσέρνομπιλ που έχει δημιουργήσει αρνητικό προηγούμενο. Έχουν συμβεί πολλά περιστατικά, που δείχνουν ότι είναι ανασφαλής μέθοδος η πυρηνική ενέργεια. Tο δυστύχημα στη Φουκουσίμα της Ιαπωνίας το 2011 ήταν επίσης πολύ σημαντικό. Μας έδειξε μάλιστα ότι ακόμα κι αν δεν προκληθεί από ανθρώπινο λάθος, ένα δυστύχημα από κάποιον απρόβλεπτο παράγοντα, όπως οι φυσικές καταστροφές, μπορεί να είναι εξίσου καταστροφικό. Η περιοχή της Φουκουσίμα, όπως αυτή του Τσέρνομπιλ, δεν έχει ανακάμψει ακόμα και θα αργήσει πάρα πολύ. Βλέπουμε επίσης ότι σε εν εξελίξει συγκρούσεις (ΗΠΑ, Ισραήλ-Ιράν και Ρωσία-Ουκρανία) μπορούν τέτοιες εγκαταστάσεις να γίνουν στόχοι πολεμικών ή τρομοκρατικών ενεργειών.
Πρέπει να τονίσουμε ότι και μικρά ατυχήματα δεν έχουν συμβεί λίγα. Διεθνώς έχουν καταγραφεί 57 περιστατικά ατυχημάτων και συμβάντων μετά την έκρηξη στο Τσέρνομπιλ. Το 60% των ατυχημάτων έχει εντοπιστεί στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου υπάρχουν πολλές αναφορές για διαρροές ραδιενέργειας. Από τα πυρηνικά εργοστάσια συμβαίνουν πολλές φορές διαρροές, επηρεάζοντας τουλάχιστον τις γύρω περιοχές τους. Για παράδειγμα, τον Φεβρουάριο του 2016 είχε για πολλοστή φορά συμβεί διαρροή από πυρηνικό αντιδραστήρα στο Βέλγιο και είχαν εκδοθεί ειδοποιήσεις και μέτρα προστασίας στο Βέλγιο και στην Ολλανδία. Οι μικρές διαρροές και τα ατυχήματα είναι φαινόμενα που δεν έχουν μελετηθεί αρκετά.
Γίνονται συχνά μετρήσεις στην Ελλάδα και στις υπόλοιπες χώρες της ΕΕ και ελέγχονται τα επίπεδα ακτινοβολίας για να προστατεύονται οι πολίτες;
Η Ελληνική Επιτροπή Ατομικής Ενέργειας διεξάγει μετρήσεις με μόνιμα εγκατεστημένους μετρητές, μέσω των οποίων μπορεί να προσδιορίζει τη φύση και την έκταση παρουσίας ραδιενέργειας τόσο σε τακτική βάση όσο και σε έκτακτες καταστάσεις, ενώ συντονίζει άλλους εξουσιοδοτημένους φορείς και τηρεί το σχετικό εθνικό αρχείο. Συνακόλουθα, είναι υπεύθυνη για την έγκαιρη ειδοποίηση της Πολιτείας και των αρμόδιων Ευρωπαϊκών και διεθνών οργανισμών σε περίπτωση καταγραφής αυξημένων επιπέδων ραδιενέργειας. Επίσης, μετρήσεις γίνονται από πολύ εξειδικευμένα εργαστήρια πανεπιστημιακών ιδρυμάτων όπως το Εργαστήριο Ραδιενέργειας Περιβάλλοντος του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και το Εθνικό Κέντρο Έρευνας Φυσικών Επιστημών Δημόκριτος.
Σύμφωνα με την ΕΕΑΕ η Ελλάδα, ελέγχοντας τα επίπεδα ραδιενέργειας περιβάλλοντος όπως στον αέρα, το νερό και το χώμα, ικανοποιεί πλήρως τις απαιτήσεις των άρθρων 35 και 36 της συνθήκης EURATOM και επιτυγχάνει την ενημέρωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τα επίπεδα ραδιενέργειας στα οποία εκτίθεται ο γενικός πληθυσμός.
Υπάρχουν προληπτικά μέτρα για να περιοριστούν οι επιπτώσεις σε περίπτωση ατυχήματος;
Εφόσον συμβεί ατύχημα, μιλάμε πλέον για διαχείριση των επιπτώσεών του ή μίας κρίσης. Σε περιπτώσεις ατυχημάτων λαμβάνονται μέτρα περιορισμού της έκλυσης ραδιενέργειας στο εργοστάσιο που αποτελεί την πηγή της ρύπανσης από τις αρμόδιες αρχές και τους διαχειριστές του εργοστασίου. Αλλά και ευρύτερα, δηλαδή σε περιοχές που θα ρυπανθούν από ραδιενέργεια, μπορούν μόνο να ληφθούν μέτρα αποφυγής περαιτέρω έκθεσης του πληθυσμού στη ραδιενέργεια για κάποιο διάστημα. Για παράδειγμα, οι περιοχές σε ακτίνα 30 χιλιομέτρων από το εργοστάσιο του Τσερνόμπιλ εκκενώθηκαν. Όπως είχαμε δει να συμβαίνει και στην Ελλάδα, οι επιστήμονες συμβούλευαν τον κόσμο να μην βγαίνει έξω ώσπου να περάσουν τα ρυπασμένα νέφη, τα οποία όμως έφεραν και βροχή, καθώς και να αποφεύγουν κάποιες τροφές που εκτέθηκαν σε ραδιενέργεια. Όμως η ρύπανση από ένα μεγάλο δυστύχημα διαχέεται τελικά παντού. Όταν καταλαγιάσει η μεγάλη κρίση μπορούν να αρχίσουν κάποιες προσπάθειες απορρύπανσης, αλλά στην περίπτωση των πυρηνικών ατυχημάτων είναι δύσκολα τα εγχειρήματα, καθώς ο χρόνος αδρανοποίησης της ραδιενέργειας είναι υπερβολικά μεγάλος και οι επιπτώσεις στην ανθρώπινη υγεία πολύ έντονες.
Τι προτείνετε για να βελτιωθεί η ασφάλεια των πυρηνικών σταθμών;
Σαράντα χρόνια μετά την καταστροφή του Τσερνόμπιλ, το μάθημα είναι σαφές: Ο πυρηνικός κίνδυνος είναι μακροχρόνιος και δεν μπορεί να περιοριστεί. Υπάρχουν ασφαλέστερες, οικονομικότερες και ανθεκτικότερες ενεργειακές επιλογές όπως οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.
