Σε μία πρόσφατη συζήτησή του, ο ιστορικός και συγγραφέας Γιουβάλ Νόα Χαράρι υποστήριξε ότι η σημαντικότερη ανάγκη της εποχής μας είναι η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στους ανθρώπινους θεσμούς, στα Μέσα Ενημέρωσης και τις κυβερνήσεις. Η σκέψη του αγγίζει τον πυρήνα της δημοκρατικής λειτουργίας. Καμία κοινωνία δεν μπορεί να λειτουργήσει χωρίς ένα ελάχιστο επίπεδο εμπιστοσύνης ανάμεσα στους πολίτες και στους θεσμούς που τους εκπροσωπούν.
Η Δημοκρατία στηρίζεται στην αποδοχή κοινών κανόνων. Ο πολίτης πρέπει να πιστεύει ότι οι εκλογές διεξάγονται με διαφάνεια, ότι η Δικαιοσύνη λειτουργεί ανεξάρτητα, ότι η ενημέρωση βασίζεται σε πραγματικά γεγονότα και ότι οι πολιτικοί λογοδοτούν για τις αποφάσεις τους. Όταν αυτή η πεποίθηση υποχωρεί, δημιουργείται ένα κενό. Σήμερα, το κενό αυτό αρχίζουν να καλύπτουν οι αλγόριθμοι και η τεχνητή νοημοσύνη.
Η μεταφορά της εμπιστοσύνης
Πολλοί πολίτες αντιμετωπίζουν με καχυποψία τις δηλώσεις ενός πολιτικού και στρέφονται σε μία εφαρμογή Τεχνητής Νοημοσύνης για να εξακριβώσουν εάν λέει την αλήθεια. Αμφισβητούν την αξιοπιστία ενός δημοσιογράφου και αναζητούν την είδηση στο newsfeed τους. Θεωρούν πως η απάντηση μίας μηχανής διαθέτει ουδετερότητα, επειδή εμφανίζεται γρήγορα, ψύχραιμα και με τη βεβαιότητα της τεχνολογίας.
Έτσι, η εμπιστοσύνη μεταφέρεται σταδιακά από τα πρόσωπα στα συστήματα. Η μεταβολή αυτή έχει τεράστια πολιτική και κοινωνική σημασία. Ο δημοσιογράφος έχει όνομα, ο πολιτικός έχει δημόσια παρουσία, ο θεσμός διαθέτει συγκεκριμένη ευθύνη. Ο αλγόριθμος παραμένει συνήθως αόρατος. Ο πολίτης αγνοεί ποιος τον σχεδίασε, ποια δεδομένα χρησιμοποιεί, ποιες επιλογές προκρίνει και ποια συμφέροντα υπηρετεί.
Η αυθεντία του αλγορίθμου
Η Τεχνητή Νοημοσύνη αντλεί το υλικό της από την ανθρώπινη γνώση, μαζί με τις ανακρίβειες, τις προκαταλήψεις και τις στρεβλώσεις της. Τα κοινωνικά δίκτυα επιλέγουν όσα βλέπουμε με βασικό κριτήριο την παραμονή μας στην οθόνη. Η επανάληψη μίας πληροφορίας δημιουργεί την αίσθηση της εγκυρότητας. Η δημοφιλία αποκτά τη μορφή απόδειξης και η ταχύτητα υποκαθιστά συχνά την έρευνα.
Ο μεγαλύτερος κίνδυνος βρίσκεται στην απουσία λογοδοσίας. Ένας πολίτης μπορεί να αποδοκιμάσει έναν πολιτικό, να αμφισβητήσει έναν δημοσιογράφο και να προσφύγει απέναντι σε έναν θεσμό. Απέναντι σε ένα αδιαφανές ψηφιακό σύστημα οι δυνατότητες ελέγχου παραμένουν περιορισμένες.
Η σκέψη του Χαράρι θέτει ένα κρίσιμο ερώτημα για τις σύγχρονες δημοκρατίες: Πώς θα ξαναχτίσουμε την εμπιστοσύνη μεταξύ των ανθρώπων σε μία εποχή όπου όλο και περισσότεροι αναζητούν βεβαιότητα στις μηχανές; Η απάντηση περνά μέσα από τη διαφάνεια, τη λογοδοσία, την αξιόπιστη ενημέρωση και θεσμούς που αποδεικνύουν καθημερινά την αξία τους. Γιατί η δημοκρατία παραμένει, πάνω απ’ όλα, μία σχέση εμπιστοσύνης μεταξύ ανθρώπων.
* Δημοσιεύθηκε στη «Μακεδονία της Κυριακής» στις 05-06.09.2026
