Αδιέξοδο λόγω… επιτυχίας -μία άλλη ματιά στην ευρωπαϊκή αναστάτωση. Του Δημήτρη Κατσαντώνη

Οι δρόμοι γεμίζουν όταν οι θεσμοί αδειάζουν από περιεχόμενο…

«Οι θεσμοί πέφτουν θύματα της επιτυχίας τους» έλεγε ο Ντιντερό. Πράγματι, οι επί μακρόν επιτυχημένοι δημοκρατικοί θεσμοί υποκύπτουν συχνά στον πειρασμό να μην εξελιχθούν, ακόμη και αν οι κοινωνικές και οικονομικές εξελίξεις θέτουν νέες προκλήσεις οι οποίες απαιτούν ανανέωσή τους ή και συμπλήρωσή τους.

Αυτό οφείλεται σε πολλούς παράγοντες, ανάμεσα στους οποίους, η πολιτική ατολμία να αγγίξει κανείς θεσμούς που λειτούργησαν με κάποια επάρκεια επί επτά ή οκτώ δεκαετίες -ατολμία η οποία πηγάζει από τη γραφειοκρατικοποίηση (δηλαδή αυτονόμηση από την κοινωνική βάση) του πολιτικού προσωπικού που διευθύνει τους θεσμούς και θέλει να μην αλλάξουν οι όροι με βάση τους οποίους αναπαράγεται στη θέση του.

Οι θεσμοί των δημοκρατιών της Δύσης πέτυχαν για πολλά χρόνια να ισχυροποιήσουν τη μεσαία τάξη η οποία με τη σειρά της προσέδωσε νομιμοποίηση και λειτουργική αποδοχή σε αυτούς. Ταυτόχρονα ευνόησε την ανάδυση των λεγόμενων κεντρώων πολιτικών ή των συγκλίσεων αριστερής και δεξιάς πολιτικής.

Όμως, η παγκοσμιοποίηση που στην αρχή έφερε ευημερία στις δυτικές μεσαίες τάξεις, σταδιακά στον 21ο αιώνα τις ώθησε σε χαμηλότερα διαθέσιμα εισοδήματα, η έκρηξη των τεχνολογιών και πρόσφατα της Τεχνητής Νοημοσύνης που δρουν απειλητικά για αρκετές έως πρόσφατα καλοπληρωμένες εργασίες κύρους, ιδιαίτερα αυτές που απαιτούν «πνευματικό κεφάλαιο», αλλά και οι περιβαλλοντικές κρίσεις, όλα αυτά, δημιούργησαν ένα άγχος προοπτικής στις μεσαίες τάξεις.

Σύμφωνα με έρευνα του B. Milanovich, η μεσαία τάξη της λεγόμενης Δύσης (ΗΠΑ-ΕΕ), παρά τα αρχικά εισοδηματικά κέρδη, τώρα πλέον συμπιέζεται, φτωχοποιείται. Στην Ελλάδα, υπολογίζεται μόνο ένα 10-12% αυτού που αποκαλείται μεσαία τάξη έχει τη δυνατότητα της αποταμίευσης -στοιχείο που αντιφάσκει με τον ίδιο τον ορισμό της μεσαίας τάξης.

Αυτό απηχεί τη διάχυτη σε όλη την Ευρώπη κοινωνική απαισιοδοξία η οποία, συντιθέμενη με την οργή των χαμηλότερων στρωμάτων, αναπτύσσει δυναμική συλλογικής απελπισίας.

Με αυτή την οπτική, οι βίαιες διαδηλώσεις σε Γαλλία και πολλές άλλες χώρες, όχι μόνο αποκτούν ερμηνευτικό πλαίσιο αλλά δημιουργούν και ένα κοινωνικό πλαίσιο αποδοχής τους -περιορισμένο προς το παρόν.

Αλλά η «φιλελεύθερη δημοκρατία» κινείται ακόμα στο υπναλέο σύνηθες.

Όπως γράφει και ο Daron Acemoglou, «η φιλελεύθερη δημοκρατία, δεν προσαρμόστηκε στις νέες συνθήκες. Χειρότερα, οι φιλελεύθεροι έχασαν τον μπούσουλα και, μαζί του, κάποιες από τις αξίες του φιλελευθερισμού».

Γι' αυτή τη «συνεχή ανατροπή της παραγωγής, τον αδιάκοπο κλονισμό όλων των κοινωνικών καταστάσεων, την αιώνια αβεβαιότητα και κίνηση» είχαμε προειδοποιηθεί εδώ και πολλές δεκαετίες, για να μην πούμε εδώ και 150 χρόνια. Η ιδεοληψία της Συναίνεσης της Ουάσιγκτον έπεισε πολλούς πως αυτά ήταν «σκουριασμένες αναλύσεις».

Οι κοινωνικές φουρτούνες, όμως, που ακολουθούν τις προβλέψεις των «σκουριασμένων αναλύσεων» είναι πολύ φρέσκες.
Ήρθε η στιγμή οι Δημοκρατίες μας να ξανασκεφθούν τον εαυτό τους. Να βρουν νέους θεσμούς, να ανανεώσουν τις αξίες τους πέραν της «ατομικής επιτυχίας», να τολμήσουν μία νέα αναπαράσταση του εαυτού τους.

Οι δρόμοι γεμίζουν όταν οι θεσμοί αδειάζουν από περιεχόμενο…


* Δημοσιεύθηκε στη «Μακεδονία της Κυριακής» στις 15.11.2026

ESPA