Γράφει
Παύλος Αβραμόπουλος
Η αντιπαράθεση ανάμεσα στην αμερικανική αντίληψη περί σχεδόν απόλυτης ελευθερίας του λόγου και στην ευρωπαϊκή επιλογή ρύθμισης των ψηφιακών πλατφορμών δεν είναι μια τεχνική νομική διαφορά. Είναι μια βαθιά πολιτική διαφωνία για το πώς αντιλαμβανόμαστε τη δημοκρατία στην εποχή των αλγορίθμων.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η ελευθερία του λόγου αντιμετωπίζεται ως σχεδόν απαραβίαστη αρχή. Η κρατική παρέμβαση στον δημόσιο διάλογο θεωρείται επικίνδυνη, γιατί μπορεί να εξελιχθεί σε εργαλείο περιορισμού της διαφορετικής άποψης. Η βασική παραδοχή είναι ότι η «αγορά των ιδεών» αυτορρυθμίζεται: ακόμη και ο ακραίος ή ψευδής λόγος θα αποδομηθεί μέσα από τον αντίλογο.
Η Ευρώπη, ωστόσο, διαμορφώθηκε μέσα από διαφορετικές ιστορικές εμπειρίες. Ο λόγος χρησιμοποιήθηκε ως όχημα μίσους και αποσταθεροποίησης, με οδυνηρές συνέπειες. Έτσι, η ευρωπαϊκή προσέγγιση αναγνωρίζει την ελευθερία του λόγου ως θεμελιώδες δικαίωμα, αλλά επιμένει ότι δεν είναι απεριόριστη όταν συγκρούεται με άλλα δικαιώματα ή απειλεί τη δημοκρατική τάξη. Η ρύθμιση δεν αφορά το περιεχόμενο της άποψης, αλλά τους κανόνες λειτουργίας του ψηφιακού χώρου.
Το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία αν αναλογιστούμε πού διεξάγεται σήμερα ο δημόσιος διάλογος. Στην Ελλάδα, για πρώτη φορά, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ξεπερνούν την τηλεόραση ως βασική πηγή ενημέρωσης. Η πολιτική συζήτηση, οι κοινωνικές αντιπαραθέσεις, ακόμη και οι εκλογικές καμπάνιες διαμορφώνονται σε πλατφόρμες που λειτουργούν με ιδιωτικούς, αδιαφανείς αλγόριθμους.
Η αρχιτεκτονική αυτών των πλατφορμών βασίζεται στην οικονομία της προσοχής. Όσο περισσότερο χρόνο παραμένει ο χρήστης στην οθόνη, τόσο αυξάνονται τα διαφημιστικά έσοδα. Ο χρόνος μας μετατρέπεται σε πεδίο εμπορικής εκμετάλλευσης. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, ο έντονος και συγκρουσιακός λόγος συχνά επιβραβεύεται περισσότερο από τον τεκμηριωμένο και ψύχραιμο.
Η ευρωπαϊκή απάντηση επιχειρεί να θέσει όρια όχι στις απόψεις, αλλά στη λειτουργία των ίδιων των πλατφορμών. Διαφάνεια στους αλγορίθμους, σαφείς κανόνες για την πολιτική διαφήμιση, υποχρεώσεις για την αντιμετώπιση συντονισμένης παραπληροφόρησης. Πρόκειται για μια προσπάθεια να αντιμετωπιστεί ένας ιδιωτικός ψηφιακός χώρος που έχει αποκτήσει δημόσια ισχύ.
Η πρόκληση, βέβαια, είναι λεπτή. Κάθε ρύθμιση οφείλει να είναι αναλογική και συμβατή με τα θεμελιώδη δικαιώματα. Ο κίνδυνος της υπερρύθμισης είναι υπαρκτός. Όμως εξίσου υπαρκτός είναι και ο κίνδυνος ενός πλήρως ανεξέλεγκτου ψηφιακού περιβάλλοντος, όπου η χειραγώγηση, η παραπληροφόρηση και οι οργανωμένες καμπάνιες μπορούν να επηρεάζουν τον δημόσιο διάλογο χωρίς λογοδοσία.
Η συζήτηση, τελικά, δεν είναι αν είμαστε «υπέρ» ή «κατά» της ελευθερίας του λόγου. Η ελευθερία αποτελεί θεμέλιο της δημοκρατίας. Το ερώτημα είναι ποιος θέτει τους κανόνες στον ψηφιακό δημόσιο χώρο: οι εκλεγμένοι θεσμοί που λογοδοτούν στους πολίτες ή οι αλγόριθμοι ιδιωτικών εταιρειών;
Σε αυτή τη νέα πραγματικότητα, η υπεράσπιση της ελευθερίας δεν μπορεί να σημαίνει απουσία κανόνων. Σημαίνει θεσμική ισορροπία, διαφάνεια και εμπιστοσύνη. Και αυτή η ισορροπία είναι ίσως το πιο κρίσιμο στοίχημα της δημοκρατίας μας σήμερα.
